YOSH DAVRLARI PSIXOLOGIYASI
![](https://behruzbek.uz/oahyckyj/2022/06/Kelebihan-Jurusan-Psikologi-di-Universitas.jpg)
Yosh davrlari psixologiyasi fanining mavzu baxsi turli yoshdagi odamlarning (bolalar,
o`quvchilar, kattalar, erkaklar, ayollarning (ontogenezda) tug`ilgandan umrining oxirigacha) psixik
rivojlanish jarayonini, shaxsning shakllanishi xamda o`zaro munosabati qonuniyatlarini urganishdan
iboratdir. Yosh davrlari psixologiyasi insonda turli psixik jarayonlar rivojlanishining o`ziga xos
xususiyatlarini,uning xar xil faoliyatini er va ayolning jinsiy tafovvutlarini, shuningdek inson
shaxsining tarkib topishini ilmiy jixatdan tadqiq qiladi.
Inson ruxiyatining rivojlanish davrlarini aniqlash uchun, shu soxadagi ma`lumotlarni tuplash
xam mazkur psixologiyaning mavzu baxsiga kiradi. Bolaning tug`ilishidan voyaga etgunicha xar
tomonlama rivojlanishi, jamiyatning teng xukukli a`zosi bulgunicha ulgayishi va shaxsining tarkib
topishi muammolarini bularning psixologik mexanizmlarini aniqlash va sharxlash yosh davrlari
psixologiyasi soxasining muxim jixatidir. Yosh davrlari psixologiyasi soxasi inson psixikasi faqat
miqdor jixatidan emas, balki sifat jixatdan xam rivojlanishi, takomillashib borishi va o`zgarishi
xakidagi metodologik koidaga amal qiladi.
Yosh davrlari psixologiyasi turli yoshdagi insonlarning psixik rivojlanishi, psixik
xususiyatlari va ularning o`ziga xos omillari me`zonlari xamda mexanizmlari xakidagi fandir.
Shuningdek u muayyan yoshdagi insonlarning o`ziga xos xususiyatlarini xam urganadi. Shuning
uchun ijtimoiy xayotda ta`lim-tarbiyada, gruxlar xamda jamoalarda ,ishlab chikarish va oilaviy
munosabatlarda yosh davrlari psixologiyasi aloxida urin to`tadi. Inson shaxsining tarkib topishi va
bilish jarayonlarining rivojlanish muammosini inson psixikasining rivojlanishi qonunlarini xisobga
olmay okilona xal qilib bumaydi. Shuning uchun xozir «inson omili» masalasi dolzarb mavzuga
aylandi. Yosh davrlari psixologiyasi- inson psixikasining rivojlanish qonuniyatlari va xususiyatlari
xamda shu rivojlanishning boskichlari to`g`risidagi fandir.
Yosh davrlari psixologiyasining asosiy vazifasi shaxsning kamol topishi qonuniyatlari va turli
yosh davridagi odamlarda vujudga keladigan psixik faoliyat, xolat va shart sharoitlarning o`zaro ta`siri
xususiyatlarini aniqlashdan iboratdir.
Yosh davrlari psixologiyasi ana shu vazifalarni xal qilish Bilan Amaliy maksadlarni ruyobga
chikaradi. Ta`lim tarbiya ishlarini takomillashtirishga yordam beradi. moddiy nematlar ishlab
chikarishning samaradorligini oshirishga, millatlararo munosabatlarni yaxshilashga, shaxslararo
muloqotni to`g`ri yo`naltirishga, jamoada ijobiy psixologik iklim yaratishga, uzok umr kurish sirlarini
ochishga, oilaviy munosabatlarni mutsaxkamlashga ajralishlarning oldini olishga xizmat qiladi.
Mazkur psixologiya fanining soxasi 19-asrning boshlarida vujudga kelgan lekin dastlabki ildizi
kadimgi Yunon madaniyatiga borib taqaladi. Uning predmeti va qonuniyatlari to`g`risida jaxon
psixologiyasi olamida turli karashlar va nazariyalar mavjud Ularning juda keng tarqalganlari
biogenetik (V.Shtern), sotsiogenetik (K.Levin) bixevoritsik (e.Torndayk) psixoanalitik (Z.Freyd)
nazariyalaridir. Shuningdek metodlarga asoslanib tadqiqotlar olib borgan olimlar xam juda kup.
Ilmiy psixologik adabiyotlar emperik ma`lumotlar yosh davri psixologiyasining mutsakil Fan sifatida Page 3
3
ajralib chiqishiga kator omillar va xolatlar sabab bo`lgan degan xulosaga keldik. quyida ana shularni
bayon kilamiz.
1.Barcha fanlar negiziga kirib borgan evolyutsiya goyasining (Ch.Darvin) inson psixikasining
rivojlanish jarayonida urganish zarurligi.
2.Umuminsoniy, umumpsixik qonuniyatlar turli yoshdagi odamlar xatti xarakatini psixik
xususiyatlarini va bolalarning o`sishiga biror bir faoliyatning ta`sirini aniqlash uchun etarli emasligini
e`tirof etish.
3.Yosh davrlari psixologiyasi insonning (tug`ilganidan umrining oxirigacha) kamolati uchun
metodologik va nazariy axamiyatga ega ekanligi tan olingani.
4.Turli yoshdagi odamlar (maktabgacha yoshdagi bolalar ,maktab o`quvchilari, urta va oliy
ukuv yurtlari ning talabalari, ishchilar, xodimlar kariyalar xar xil psixologik xususiyatlarga ega
ekanligi sababli tarbiya, ishlab chikarish ,ijtimoiy taminot muassasalari, etimxonalar, bolalar uyi,
koloniyalar maxsus maktablar, internatlar, psixonevrologik dispanserlar, kariyalar uylari,
shifoxonalar,va boshka Lar)ning xodimlarida extiyojlar ortib borayotgani .
5.Tibbiyot Fani va uning tarmoklari rivojlanishi psixiatriya, psixo-nevralogiya, psixogigiena,
neyroxirurgiya, sangigiena bolalar va kattalar patalogiyasi, genetika, oliy nerv faoliyati va xokozolar
buyicha kopleks tadqiqotlarning vujudga kelishi, psixologiya biologiya, meditsina, sotsiologiya
fanlarining xamkorligida ilmiy tadqiqot ishlari olib borilishi.
6.Yuridika psixologiyasi va uning soxalari ijtimoiy xayotimizda sezilarli urin egalayotgani
xamda yoshlar urtasida qonunbuzarlikning ortib boayotgani (sud ishi psixologiyasi, kriminal
psixologiya, penitentsiar yoki axlok tuzatish mexnati psixologiyasi, voyaga etmagan qonunbuzarlar
muammosi va jinoyatning oldini olish masalasi).
7.Amaliy psixologiyaning ijtimoiy siyosiy tus olayotgani va turmushning xar bir jabxasiga
kiribborishi, shuningdek uz urnini tpayotgani (psixologik konsultatsiyalar maslaxatlar auto va sotsial
treninglar, ishbilarmonlik uyinlari profesiogramma psixodiagnotsika va xokozolarga talab ortishi).
8. Psixologiya fani soxalarining inson ontogenezidagi uzgarishlariga doir, bilimlarga extiyoji
va talabi ortayotgani (xarbiy, sport, savdo, mexnat, kosmik, injenerlik, ijod, aviatsiya psix`ologiyasiga
aniq materiallar zarurligi.
9. Ekologiya muammolari, zoopsixologiya va etalogiya vazifalari, millatlararo
munosabatlarini barqarorlashtirish, insonparvarlik goyalarini turmush tarziga olib kirish
masalalarining dolzarbligi (ekologiya va inson, kiyosiy psixologiya, shaxs psixologiyasi etnik
psixologiya va xokozo)
10.Moddiy ishlab chikarishni kupaytirish, sanoatda va kishlok xujaligida kishilarning
xakikiy xujayinlik tuygusini uygotish, akliy va jismoniy imkoniyatlarni kidirish, ishlab chikarish
samaradorligini oshirish, inson-inson inson-texnika, er-inson, inson-iklim, munosabatlarini izchil
urganish zarurligi.
11. Oilaviy munosabatlarni yaxshilash, ajralishlarning oldini olish
Inok oila yaratish yoshlarni turmushga tayyorlash, uz xoliga kasd qilish xollarini bartaraf
etish, oilada teng xukuklilikni karor toptirish va bolalar tarbiyasini yaxshilish vazifalari.
12.Inson uzok umr kurishning sirlarini – gerontopsixologik qonuniyatlarni ochi shva targib
qilish davlat muassasalarida psixologik bilimlarlardan uz urnida foydalanish ,uzok umr kurishga
zamin tayyorlash ,kariyalar pansionatlarida ularning ruxiyatiga mos munosabatda .odilona mulokatda
bulish kerakligi yosh davri psixologiyasi rivojlantirishni takkoza etmokda.
Turli yosh xar xild jinsdagi insonlar psixikasining rivojlanishi , uzgarishi , vatanimizda
yashayotgan barcha millat va elatlarning axlokiy va jismoniy kamol topishiga ijobiy ta`sir qiladigan Page 4
4
omillar xamda shart-sharoitlarni bilish va ulardan unumli foydalanish xozir nixoyatda zarur bo`lib
koldi.
Yosh davri psixologiyasi fanini urganish xam nazariy, xam Amaliy axamiyatga ega.
U xam bashka fanlar katorida rivojlandi , bunda eksperimental biologiya va genetika,
meditsina sotsiologiya kabi fanlarning xizmati katta buldi.Yosh davri va diferintsial psixologiya Fani
dialektikani printsiplariga, oliy nerv faoliyati qonunlariga diferintsial psixofiziologiya qonuniyatlariga,
psixologlar tuplangan materiallarga tayanib, inson psixikasining kechishi, rivojlanishi, uzgarishi
yuzasidan baxs yuritadi,Ijtimoiy turmushning barcha jabxalaridagi amaliy masalalarni xal qilishda faol
ishtirok etadi.
Mazkur Fan soxasi o`zining predmeti xamda vazifasini umumiy psixologiyaning asosiy
printsiplari va koidalariga tayangan xolda belgilaydi. Yosh davri psixologiyasi quyidagi printsiplarga
rioya qiladi.
1. Dealektik materializm ta`limotiga binoan psixika yuksak darajada tashkil topgan
materiyaning xususiyati va yoki miyaning maxsulidir.Odatda psixika tashki dunyoning sezgi organlari
orqali insonning miyasiga bevosita ta`sir etishi asosida vujudga kelib, sezgi, idrok, tassavur, xotira
tafakkur, nutk xayol kabi bilish jarayonlarida , shuningdek shaxsning xususiyatlari va xolatlarida
diqqati xia-tuygusi va xarakter xislatlarida, kizikishi va extiyojlarida uz ifodasini topadi.
2. Psixikaning negizida miyaning reflektor faoliyati yotadi. Tashki dunyodan kirib keladigan
kuzgatuvchilarga ichki yoki tashki biologik organlar javob reaktsiyasini bildiradi. Bosh miya katta
yarim sharlarida vujudga keladigan muvakkat nerv boglanishlarida vujudga keladigan muvakkat nerv
boglanishlari psixik xodisalarning fiziologik asoslari xisoblanadi va ular tashki ta`sirning natijasida
xosil bo`ladi. Bosh miya putslogida vujudga keladigan muvakkat nerv boglanishlari I P Pavlovning
nerv jarayonlarining irradiatsiyasi, kontsentratsiyasi xamda o`zaro induktsiyasi qonunlari zamirida ruy
beradi. Bu kounlar turli yusunda muvakkat boglanishlar, assotsiasiyalar kanday yuz berayotganini,
kanday shart sharoitda tormzlanishini (kuzgalishni), muvakkat boglanishlarning yukolayotgani yoki
paydo bulayotganini tushuntirish imkonini beradi.
Psixofiziologik qonuniyatlarga binoan miyaning funktsiyasi muvakkat nerv boglanishlarining
birlanish mexanizmi xamda analizatorlar faoliyati mexanizmlari ta`sirida xosil bo`ladi. Yuqoridagi
ta`limotga kura xar ikala mexanizm xayvonlarning tashki olamga munosabatini aks ettiradi. Shuning
uchun psixik faoliyat vokelikni aks ettirishdan, oliy nerv faoliyatining tashki olamini timsollar sifatida
ifodalanishdan iboratdir.
3.Psixikani tadkik etish insonning butun ongi faoliyatini – uning xam nazariy xam Amaliy
xayot faoliyatini urganishdir. Odam zotining ongliligi uning turli tuman faoliyatida xatti-xarakatlarida
namoyon bo`ladi. Inson shaxsi xar xil shakl va mazmunga ega bo`lgan nazariy xamda Amaliy
faoliyatlarda tarkib topa boradi. Bunda muxit, irsiy belgilar, tarbiya asosiy omillar xisoblanadi.
Inson o`zi yashab turgan davrni, moddiy turmushni aks ettiradi, ijtimoiy-siyosiy muxit ta`siri
otsida bilimlarini uzlashtirib boradi, ijtimoiylashadi, tarixan uzgaradi. Ontogenezda uning xis tuygulari,
xarakteri, kobiliyati, iqtidori, tafakkuri, extiyojlari, e`tikodlari, uni faollikka da`vat kiluvchi xarakat
motivlari, itsaklari tilaklari, xoxishlari, poxzitsiyasi xam atsa-sekin uzgarib boradi.
4.Insoning bilish faoliyati rivojlanishi unga o`zini qurshab turgan borliqni yanada
chuqurroq, to`g`riroq, to`larok va aniqrok aks ettirish imkoniyatini yaratadi va u borliqning asl
moxiyatini, turli yusundagi o`zaro boglanishlari, murakkab munosabatlar va aloqalarni tabora aniqrok
yoritadi. Shu Bilan birga mazkur jarayonlarnda shakllanib kelayotgan insonning borliqka, vokelikka,
jismlarga, kishilarga va o`ziga munosabati vujudga keladi. Page 5
5
5. Inson ongining rivojlanishi uning tashki olamni faol aks ettirishda namoyon bo`ladi.
Tarixiy materializm ta`limoticha, insoning moddiy turmushi, u xayot kechirayotgan tuzumning moddiy
asosigina emas, balki uni qurshab olgan odamlarning turmush tarzlari, umuminsoniy qiyofalari,
e`tikodlari, dunyoqarashlari, ijtimoiy vokelikka munosabatlari, intilishlari, faoliyatlari, ijod maxsullari
va xatti-xarakatlarining majmuasidir.
6. Insoninng borliqni aks ettirishi faol jarayondir. Ma`lumki, inson zotining rivojlanishi
ob`ektiv borliqka va o`ziga faol ta`sir kursatishida sodir bo`ladi. Bolaning katta yoshdagi kishilar
tashkil qiladigan Amaliy faoliyati, masalan uyini, kuzatishi, mexnati, ukishi, adabiy asarni mutolaa
qilishi xamda kizikishining barqarorlashuvi, iqtidorning takomillashshi va boshkalar uning psixik
rivojlanishini ifodalaydi.
Kuzatish metodi. Yosh davri psixologiyasida bu metodning ob`ektiv (tashki) va sub`ektiv
(o`zini-o`zi) kuzatish turlari bor. Inson psixikasida uzgarishlarni kuzatish uchun quyidagilar amalga
oshiriladi: 1) kuzatishning maksadi, vazifasi belgilanadi; 2) kuzatiladigan ob`ekt tanlanadi; 3)
sinaluvchining yoshi jinsi aniqlanadi; 4) tadqiqot utkazish vakti rejalashtiriladi; 5) kuzatish qancha
davom etishi kat`iylashtiriladi; 6) kuzatish insoning kaysi faoliyatida amalga oshirilishi tavsiya kilinadi;
7) kuzatishning shakli (yakka gurux, jamoa Bilan utkazilishi) tayinlanadi; 8) kuzatilganlarni kayd qilib
borish vositalari (kundalik, suxbat daftari, kuzatish varakasi, magnitafon, videomagnitafon va boshkalar)
taxt kilinadi.
Kuzatish orqali turli yoshdagi odamlarning diqqati, xis-tuygulari, nerv sistemasining tashki
ifodalari, temperament xususiyatlari, imo-ishoralari, sezgirligi, xulk-atvori, nutk faoliyati va xakaozalari
urganiladi.
Suxbat metodi. Bu metod Bilan inson psixikasini urganishda suxbatning maksadi va vazifasi
belgilanadi, uning bo`ekti va sub`ekti tanlanadi, mavzusi, utkaziladigan vakti aniqlanadi, yakka shaxslar,
gurux va jamoa Bilan utkazish rejalashtiriladi, urganilayotgan narsa Bilan uzviy boglik savol-javob
tartibi tayyorlanadi. Suxbatning bosh maksadi muayyan bir vaziyat yoki muammoni xal qilish
jarayonida isnon psixikasidagi uzgarishlarni urganishdir. Suxbat orqali turli yoshdagi odamlarning
tafakkuri, akl-zakovati, xulk-atvori, kizikishi, ziyrakligi, bilim saviyasi, e`tikodi, dunyoqarashi, irodasi
to`g`risida ma`lumotlar olinadi.
Faoliyat maxsulini taxili qilish metodi. Inson xotirasi, tafakkuri, kobiliyati va xayolning
xususiyatlarini aniqlash maksadida be metod yosh davri psixologiyasida keng qo`llanadi. Bolalar
chizgan rasmlar, yasagan uyinchoklar, modellar, yozgan she`rlarni taxlil kili shorqali ularning mantikiy
xotirasi, tafakkuri, texnik, badiiy va adabiy kobiliyati, ijodiy xayoli yuzasidan materiallar tuplash
mumkin. Mazkur metodddan foydalanishda maxsulotni yaratgan shaxs bevosita ishtirok etmaydi.
Ob`ekt Bilan sub`ekt urtasida muloqot urnatish uchun shaxsning psixikasi to`g`risida sirtdan muayyan
xukm xulosa chikriladi.
Test metodi. Test- inglizcha So`z bo`lib, sinash, tekshirish, demakdir. Shaxsning akliy
o`sishini, kobiliyatini, irodaviy sifatlari va boshka psixik xususiyatlarini tekshirishda qo`llaniladigan
kiska tsandart masala, topshirik, misol jumboklar test deb ataladi: test ayniqsa odamning kanday kasbni
egallash mumkinligini, kasbga yarokliligi yoki yaroksizligini, itse`dodlilar va akli zaiflarni aniqlashda,
kishilarni saralashda keng qo`llaniladi. Test metodining kimmati tajribaning ilmiylik darajasiga, yigilgan
psixologik ma`lumotlarning ob`ektivligi va ularni ilmiy taxlil kila bilishga boglikdir.
1905 yildan, ya`ni frantso`z psixologi A Bine va uning shogirdi A Simon insoning akliy o`sish
va is`tedod darajalarini ulchash imkoniyatini borligini goyasini olga surganidan keyin psixologiyada tts
metodi qo`lana boshlandi. Page 6
6
Xozirgi davrda nodir testlar katoriga psixologlardan Rorshax, Rozentsveyg, Kettil, Varetgg,
Veksler, Meyli, Ayze, Anatsazi, Raven va boshkalar ijodining namunalarini kiritish mumkin.
Tajriba metodi. Bu metod turli yoshdagi odamlarning psixikasini chuqurroq, aniqrok tadkik
qilish metodalari ichida eng muxumi xisoblanadi. Eksperement metodi yordamida sun`iy
tushunchalarning shakllanishi, nutkning o`sishi, favqo`lotda xolatlardan chiqish, muammoli vaziyatni
xal qilish jarayonlari, shaxsning xis-tuygulari, xarakter iva tipologik xususiyatlari urganiladi.
Tajriba metodi uz navbatida tabiiy va labaratoriya metodlariga ajaratiladi. Tabiiy metod
psixologik-pedagogik masalalarni xal qilishda qo`llaniladi. Bu metodning ilmiy asoslarini 1910 yilda.
A.F,Lazurskiy ta`riflagan. Tabiiy metoddan foydalanishda ishlab chikarish jamoalari a`zolarining, ilmiy
muassalar xodimlarining, ukituvchilar, keksaygan kishilarning psixologik uzgarishlari, o`zaro
munosabatlari, ish kobiliyatlari, mo`taxasislikka yarokliligi muammolarini xal qilish nazarda tutiladi.
Labratoriya metodi kupincha individual shaklida sinaluvchilardang yashirmay, maxsus
psixologik asboblar, yul-yuriklar, tavsiyalar, kursatma va ilovalardan foydalanib olib boriladi. Xozir
inson psixikasidagi uzgarishlarni aniqlaydigan asboblar, murakkab elektron xisoblash mashinalari,
kurilmalar, moslama va jixozlar mavjud. Ular odamdagi psixologik jarayonlar, xolatlar, funktsiyalar,
vujudga kelayotgan Yangi sifatlarni kayd kili shva ulchashda qo`llaniladi.
Biografiya metodi. Inson psixikasini tadkiki qilish uchun uning xayoti, faoliyati, ijodiyoti
to`g`risidagi ogzaki va yozma ma`lumotlar muxim axamiyatga ega. Bu borada kishilarning tarjimai
xoli, kundalgi, xatlari, esdaliklari, uzgalar ijodiga bergan baxolari, tanbexlari, takrizlari aloxida urin
egallaydi. Shu bilan birga uzgalar tamonidan tuplangan tarjiami xoll xakidagi materiallar: esdaliklar,
xatlar, rasmlar, tavsiflar, baxolar, magnitafon ovozlari, fotolavxalar, xujjatli fil`mlar, takrizlar
urganilayotgan shaxsni to`larok tasavvur etishga xizmat qiladi.
Anketa metodi. Yosh davri psixologiyasida keng qo`llaniladigan metodlardan biridir. Uning
yordamida turli yoshdagi odamlarning psixologik xususiyatlari, narsa va xodisalarga munosabatlari
urganiladi.
Anketa odatda uchta xil to`ziladi. Ularning birinchi xili anglashilgan motivlarni aniqlashga
muljallangan savollardan to`ziladi. Ikkkinchi xilida xar bir savolningbir nechtadan tayyor javoblari
beriladi. Uchunchi xil anketada sinaluvchiga yozilgan to`g`ri javoblarni ballar Bilan baxolash tavsiya
etiladi, anketadan turli yoshdagi odamlarning layokatlarini, muayyan soxaga kizikishlari va
kobiliyatlarini, o`ziga, tengdoshlariga, katta va kichiklarga munosabatlarini aniqlash maksadida
foydalaniladi.
Sotsiometrik metod. Bu metod kichik gurux a`zolari urtasidagi bevosita emotsional
munosabatlarni urganish va ularning darajasini ulchashda qo`llaniladi. Unga amerikalik sotsiolog Djon
Morenko asos solgan. Mazkur metod yordamida muayyan guruxdagi xar bir a`zoning o`zaro
munosabatini aniqlash uchun uning kaysi faoliyatida Kim Bilan birga katnashishi suraladi. Olingan
ma`lumotlar matritsa, grafik, sxema, jadval shaklida ifodalanadi.
Yosh davrlar psixologiyasi fani ham psixologiya ilmining boshqa sohalari singari o`zining ilmiy-
tadqiqot metodlariga ega. Psixologik qonuniyatlarni muayyan reja asosida olib boriladigan tekshirishlar
tufayligina xolisona aniqlik kiritish mumkin. Psixologik tadqiqotlar jarayonini quyidagi asosiy
bosqichlarga bo`lish maqsadga muvofiqdir:
1. Muammoning qo`yilshi. Har qanday ilmiy-tekshirish ishlari kabi, psixologiyada olib boriladigan
ilmiy tekshirish ishlari ham nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo`lgan muammoni aniqlashdan,
shuningdek bu muammo fanda qanchalik yoritilganligini aniqlash maqsadida mazkur mavzuga oid
ilmiy va maxsus adabiyotlarni taxlil qilishdan boshlanadi. Page 7
7
2. Tadqiqot metodikasini tanlash. Psixologik tadqiqotlar turli metodlar {bu metodlar haqida quyida
batafsil fikr yuritiladi) bilan olib boriladi. Tekshirishlarning muvaffaqiyatli chiqishi ko`p jihatdan
metodni to`g`ri tanlashga bog`liq bo`ladi.
3. Ma`lumotlarni to`ilash. To`plangan ma`lumotlar o`rganilayotgan muammoga mos bo`lishi yoki
ularni to`plash maqsadda muvofiq ravishda olib borilishi zarur. Ilmiy ma`lumotlarga bo`lgan asosiy
talablar – bu ularning xolisona, to`la va izchil bo`lishidir. To`plangan ma`lumotlar
o`rganilayotgan muammoni har jihatdan tavsiflab berishi kerak,
4. Ma`lumotlarni qayta ishlash. To`plangan ma`lumotlarni matematik va mantiqiy
jihatdan ishlab chiqish umumiylikni, xususiylikni topish va ularni tasodifiy ma`lumotlardan ajratash
imkonini beradi. Bunda to`plangan ma`lumotlarning o`rtacha miqdori (arifmetik, kvadrat va hokazo),
protsentlari aniqlanadi, sonlarga oid ma`lumotlar jadvallarga joylashtiriladi, grafik, diagramma va
chizmalarda o`z aksini topadi. Murakkab mo`tanosiblikdagi ma`lumotlarni topishda esa
variatsion statistika metodlari qullaniladi.
5. qonulnyatlarnyang ifodllaniish. Bu tadqiqotning birmuncha murakkab va mas`uliyatli bosqichi
hisobanadi, Chunki, bu bosqichda ma`lumotlarning mohiyatiga qanchalik chuqur
tushunilgamligi, ularning o`zaro bog`liqligini hisobga olib, bosqich ma`lumotidan har turli xulosa
chiqarish mumkin. Ko`pmncha chiqarilgan xulosalar taxminiy xarakterga ega bo`lib, keyingi
tekshirishlar, aniqlashlar uchun asos bo`ladi.
6. qonuniyatii amalda qo`llash. Aniqlangan qonuniyatlar ma`lum bir amaliyot sohasida
qo`llaniladi. Amalda qullash aniqlangan qonuniyatning to`g`riligiga batamom ishonch hosil qilish
imkonini beradi. Ko`pincha o`qituvchilar o`z amaliy faoliyatlarida shaxsiy ko`zatishlari va
boshqalarning tajribalarini umumiylashtiradilar. Biroq, bunday umumlashtirishlar ilmiy jihatdan
etarli asoslangan bo`lmaydi, ya`ni, muhim aniqligi va teranligi bilan ajralib turmaydi.
Takrorlash va muhokama qilish uchun savollar.
1. Abu Nasr Forobiyning “Baxt-saodatga erishuv” asarini mutolaa qiling va allomaning quyidagi
qarashlarini yozma baen eting:
a) insoniy kamolotga erishuvda aqliy bilishning ahamiyati.
b) irodaviy fazilatlarni shakllantirish va odatga aylantirishda inson qudrati, ta`lim va tarbiyaning kuchi
haqida.
v) yoshlarning kasb-hunar va ish-tajribani zgallashi to`g`risida.
2. Yosh davrlar psixologiyasi fanining vujudga kelish sabablarini ko`rsating.
3.Turli davrlarda psixik rivojlanish haqidagi talqinlarning mohiyatini yoritib bering.
4. Fanning predmeti, nazariy va amaliy vazifalari nimalardan iborat? Uning istiqboli haqida nima deya
olasiz?
5. Yosh davrlar psixologiyasi tadqiqotlarni tashkil etish va ilmiy metodlari haqida
ma`lumot bering. Page 8
8
PSIXIK RIVOJLANISh VA TA`LIM
1. Inson shaxsining tarkib topishi va psixik rivojlanishining sharoitlari. Biologik va ijtimoiy omillar.
2. Psixik taraqqiet va ta`limning o`zaro munosabati.
3. Yosh davrlari psixologiyasi yosh davrlarini tabaqalash muammolari.
Psixik rivojlanish va bu o`zgarishlarga sabab bo`ladigan kuchlar o`rtasidagi munosabat qonunlarini
o`rganish yosh davrlari psixologiyasi fanining muhim va dolzarb muammolaridan biridir.
Inson shaxsining psixik rivojlanishi va uning shakllanishi murakkab tadqiqot jarayonidir. Zero, uning
o`ziga xos xususiyatlari va qonuniyatlarini asosli ilmiy bilish, o`quvchi shaxsiga pedagogik jihatdan
ta`sir ko`rsatishning zarur shartidir.
Inson – biosotsial mavjudotdir. Uning birligi, bir tomondan, kishining psixik, tugma ravishda tashkil
topgan xususiyatlari (masalan, ko`rish yoki eshitish sezgilarining, shuningdek, oliy nerv to`zilishining
o`ziga xos xususiyatlari), ikkinchi tomondan esa faoliyatinig ongli sub`ekti va ijtimoyy taraqqiyotning
faol ishtirokchisi sifatida uning xulq-atvor (masalan, axloqiy odatlar) xususiyatlarida namoyon bo`ladi.
Xush, odam psixikasi va xatti-harakatlarida namoyon bo`ladigan bu xususiyatlarni nimalar sirasiga
kiritish mumkin? Inson psixikasining tabiati biologik yoki inqilobiy xarakterga egami?
Inson shaxsinig tarkib topishi va psixik rivojlanishiga ta`sir etuvchi omillarning muammosi o`z
mohiyati jihatidan g`oyaviy xarakterga ega, Shu bois, bu masalani hal qilishda bir-biriga qarama-qarshi
bo`lgan turli oqimlar, yo`nalishlar maydonga kelgan. Inson shaxsining tarkib topishini tushuntirishda
maydonga kelgan birinchi oqim biogepetik kontseptsiya, nazariya bulsa, ikkinchi oqim sotsiogenetik
kontseptsiyadir.
Inson shaxsining tarkib topishini tushuntirishga intiluvchi biogenetik oqim XIX asrning ikinchi
yarmida maydonga kelgan.
Bola psixik xususiyatlarining tugma tabiati haqidagi ma`lumot shu vaqtga qadar aksariyat psixologiya
maktablarining asosini tashkil etib kelmoqda. Mazkur ta`limot inson psixikasining barcha umumiy va
individual xususiyatlari tabiat tomonidan belgilangan, uning biologik to`zilishiga tenglashtirilgandir,
psixik rivojlanish esa, irsiy yo`l bilan azaldan belgilanib, inson organizmiga joylashtirilgan shu
xususiyatlarning maromiga etilish jarayonidan iborat deb ta`kidlaydi. Ma`lumki, nasliy xususiyatlar
tug`ma yo`l bilan nasldan naslga tayyor holda beriladi, biroq shunday bo`lishiga qaramay, bu oqim
namoyandalari inson shaxsi va uning barcha xususiyatlari “ichki qonunlar” asosida, ya`ni nasliy
xususiyatlar negizida maydonga keladigan narsa, biologik omillarga bog`liqdir, deb ta`kidlaydilar.
Biogenetik ta`limot, inson qobiliyatlarining rivojlanish darajasi (chunonchi, imkoniyatlarning
chegarasi, uning eng yuksak nuqtasi) taqdir tomonidan belgilanib qo`yilganligini, o`quvchi
imkoniyatlari va qobiliyatlarini maxsus testlar yordamida aniqlab, undan so`ng ta`lim jarayonini uning
irsiyat tomonidan belgilangan taraqqiyot darajasiga moslashtirish, ularning aqliy iste`dod darajalariga
qarab turli mavqedagi maktablarda tahsil olishga zarur deb ta`kydlashadi.
Chunonchi, bu yo`nalish tarafdorlaridan, amerikalik psixolog E.Torndayk o`quvchilarning “tabiyaviy
kuchlari” va “tugma mayllar”i psixik rivojlanishning etakchi omili qilib ko`rsatib, muhitning, ta`lim-
tarbiyaning ta`siri – ikkinchi darajalidir deb aytadi.
Avstraliyalik psixolog K.Byuler bolalarning faqat aqliy taraqqiyotini emas, balki axloqiy rivojlanishi
ham nasliy tomondan belgilangandir, deb ta`kidlaydi.
Amerikalik pedagog va psixolog Dj.D`yui-inson tabiatini o`zgartirib bo`lmaydi, odam irsiyat
vositasida hosil qilgan ehtiyojlari va psixik xususiyatlari bilan tug`iladi. Bu ehtiyojlar va psixik Page 9
9
xususiyatlar tarbiya jarayonida namoyon bo`lib, ba`zida o`zgarishi, tarbiyaning esa miqdorini belgilab
beruvchi mezondir, deb hisoblaydi.
Venalik vrach-psixolog 3. Frey mazkur oqim namoyandasi sifatada shaxsning faolligani, uni harakatta
keltiruvchi kuchlarni quyidagi tarzda tushuntirishga intiladi. Odam o`zining qadimiy hayvon tariqasidagi
avaod-ajdodlaridan nasliy yo`l bilan utgan instinktiv mayllarning namoyon bo`layotgani tufayli faoldi.
Z.Freydning fikriga ko`ra, instinktiv mayllar asosan jinsiy instinktlar shaklida namoyon bo`ladi.
Z.Freyd, shaxsning faolligini dastavval jinsiy mayllar bilan boglaydi. Biroq instanktiv mayllar jamiyatda
xuddi xayvonot olamidagidek erkin namoyon bo`lavermaydi. Jamiyatdagi jamoa hayoti odamni, undagi
mavjud instinktiv mayllarni (`ni, jinsiy mayllarni) juda ko`p jihatdan cheklab qo`yadi. Oqibatda odam
o`zining ko`p instinktlari va mayllarini bosishga, tormozlashga majbur bo`ladi. Uning ta`limotiga ko`ra,
tormozlangan instinkt va mayllar yo`kolib ketmaydi, balki bizga noma`lum bo`lgan ongsizlik darajasiga
o`tkazilib yuboriladi. Ongsizlik darajasidagi bunday instinktlar va mayllar har turli “komplekstiv
birlashadilar, go`yo inson shaxsi faolligining haqiqiy sababi ayni shu “Komplekslar”ni namoyon
bo`lishidir. Z.Freydning ta`limotidan uning ochiqdan-ochiq biologizatorlik targ`ibotchisi ekanligini,
inson shaxsining faolligini jinsiy mayllardan iborat ekanligi haqidagi nazariyasi Ilmiy asosga ega
emasligini e`tirof etish mumkin.
Bunday ta`limotlardan, xususan din homiylari keng foydalanib, insonning taqdiri ana shu ilmlar bilan
chambarchas bog`liqdir, deb ta`kidlashadi.
Inson shaxsining tarkib topishini o`rganish davomida yuzaga kelgan yana bir ta`limot- sotsiogenetik
kontseptsiya qobiliyatlarning taraqqiyotini, faqat, tevarak-atrofdagi muhitning ta`siri bilan tushuntiradi.
Bu yo`nalish o`z zamonasi uchun ilg`or hisoblangan XVIII asr frantso`z olimi K.Gel`vetsiy ta`limotidan
boshlangan. K.Gel`vetsiyning ta`limotiga ko`ra, barcha odamlar aqliy va axloqiy rivojlanishi uchun
tutilishdanoq mutlaqo bir xil tabiiy imkoniyatga ega bo`ladilar, shuning uchun odamlarning psixik
xususiyatlaridagi farq, faqatgina muhit va tarbiyaning turlicha ta`sir qilishi bilan vujudga keladi, deb
tushuntiriladi. Bu nazariya odamlarning psixik, ruhiy, oqibatda ijtimoiy tengsizligi ularning tula
xususiyatlari degan taglimotga qarshi qaratilgan edi. Bu nazariyaning xorijiy mamlakatlardagi hozirgi
turli namoyandalari psixikaning rivojlanishida ijtimoiy muhitning g`oyat darajada muhim rol`i borligini
e`tirof etadilar.
Inson shaxsining tarkib topishini o`rganish davomida yuzaga kelgan sotsiogenetik kontseptsiya fanda
eksperimentlarning rivojlanishi bilan bog`liqdir. Ma`lumki, XVII asrning ohiri va XUSh asrning
“boshlarida tabiiy fanlar jadal sur`atlar bilan rivojlana boshladi, o`sha paytda hammaning diqqat-e`tibori
mu`jizakor tajribaga qaratilgan edi. Bu xodisa inson shaxsining tarkib topishi masalasiga ham ta`sir
kilmay qolmadi.
„Sotsiogenetik kontseptsiya namoyandalari insonning butun taraqqiyoti, shu jumladan, shaxsiy
xususiyatlarning tarkib topishi, asosan, tajribaga bog`liqdir. Bu nazariyada shaxsda ruy beradigan
o`zgarishlarni jamiyatning to`zilishi; ijtimoiylashish usullari, atrofidagi odamlar bilan o`zaro munosabat
vositalari asosida tushuntiriladi. Bu ta`limotta ko`ra inson biologik tur sifatida tug`ilib, hayotdagi
ijtimoiy shart-sharoitlarning bevosita ta`siri ostida shaxsga aylanadi.
Chunonchi, angaliyalik olim Djon Lokk dunyoga kelgan yangi chaqaloq bolaning ruhini “top-toza
paxtaga” uxshatadi. Uning fikricha, bolaning “top-toza paxta” tarzidagi ruhiga nimalarni yozish
mutlaqo katta odamlar ixtiyorlaridadir. Shuning uchun bolaning qanday odam bo`lib etishishi, ya`ni
unda qanday shaxsiy fazilatlarning tarkib topishi bola hayotdan oladigan tajribaga, o`zgalar bilan
muloqot jarayonida oladigan hayotiy tushuncha va tasavvurlariga bog`liqdir, deb ta`kidlaydi. Page 10
10
Har ikkala yo`nalishning namoyondalari, o`z manfaatlarining tashqi jihatdan bir-biriga qarama-qarshi
bo`lishiga qaramay, insonning psixik xususiyatlarini nasliy, biologik omillar ta`siri ostida, yoki
o`zgarmas muhit ta`sirida avvaldan belgilangan va o`zgarmas narsa, deb e`tirof etadilar.
Ma`lumki, odam shaxs sifatida muntazam, qandaydir faoliyatda tarkib topib boradi, rivojlanadi, uning
faolligi namoyon bo`ladi. Agarda hayvonlar tevarak-atrofdagi tashqi muhitga passiv moslashib, hayot
faoliyatlarida tabiatdagi, ya`ni tashqi muhitdagi tayyor narsalardan foydalansalar, odam esa tevarak-
atrofidagi tashqi muhitga faol ta`sir ko`rsatib, uni o`z irodasiga bo`ysundiradi hamda o`zgartirib, o`z
ehtiyojlarini qondirishga xizmat qildiradi.
Ko`zatishlar jarayonida shu narsa ma`lum bo`ldiki, odamdagi tugma, irsiy mexanizmlari uning psixik
rivojlanishiga ta`sir ko`rsatadi-yu, biroq uning mazmunini ham, shaxsiy fazilatlarini ham belgilab bera
olmaydi, Ta`kidlash zarurki, muhit ham bola psixikasivi rivojlantirishda muayyan rol` o`ynaydi. Faqat,
buning uchun bolani o`qitayotgan kishilarning ta`siri natijasida bola ana shu muhitni faol ravishda
o`rganib olishi, tabiiydir.
Psixologiya fani zamonaviy ta`limotga asoslangan holda inson shaxsining tarkib topishini asosan uchta
omilning ta`siriga bog`liqlini dalillar asosida izoxlab beradi. Ulardan;
– birinchisi – inson tug`ilib voyaga etadigan tashqi ijtimoiy muhitning ta`siri;
– ikkinchisi – odamga o`zoq muddat davomida muntazam tarzda beriladigan ta`lim tarbiyaning
ta`siri;
– uchinchisi – odamga tug`ma ravishda, tayyor holda beriladigan nasliy xususiyatlarning ta`siridir.
Ma`lumki, har bir odam o`ziga xos, boshqalarda aynan takrorlanmaydigan ijtimoiy muxitda, aniq
ijtimoiy munosabatlarda, ya`ni oila, jamoa va jamiyatda, odamlar orasida yashab ulg`ayadi, shakllanadi.
Bu ijtimoiy munosabatlarga odam jamiyat a`zosi sifatida, ma`lum sinfning, u yoki bu ijtimoiy
guruhning namoyandasi sifatida va nihoyat, tashkil qilinganlik va uyushqoqlik darajasi turlicha bo`lgan
muayyan jamoalarning faol a`zosi sifatida qatnashadi.
Shaxsning mohiyati o`z tabiati jihatidan ijtimoiy xarakterga egadir. Shaxsdagi barcha psixik
xususiyatlari, ijodiy faolligining rivojlaiish manbalari uning tevarak-atrofidagi ijtimoiy muhitda,
jamiyatdadir. Inson shaxsi sababiy bog`liqlikda bo`lib, uning ijtimoiy turmushi bilan belgilanadi. Mana
shu ma`noda shaxsning taraqqiyoti odamlar bilan munosabatda yuzaga keladigan ijtimoiy tajribani
egallash jarayonidan iboratdir. Buning natijasida insonning psixik xususiyatlari, axloqiy fazilatlari,
xarakteri, irodaviy sifatlari, qiziqishlari, e`tiqod va dunyoqarashi tarkib topadi.
Muhit, ma`lum maqsadga qaratilgan ta`lim va tarbiya, azaldan berilgan, genotik jihatdan qat`iy
belgilangan nimanidir namoyon qilish uchun sharoitgina bo`lib qolmay, balki inson psixik
xususiyatlarini tarkib toptiradi.
Bu borada, birinchidan, odam muhit ta`siri ostidagi passiv ob`ekt bo`lmay, balki faol mavjudotdir,
Shu bois hayot sharoiti, tashqi ta`sir inson psixikasini belgilamaydi, balki odamning muhit bilan bo`lgan
o`zaro ta`siri orqali, uning muhitdagi faoliyati orqali belgilanadi. Shu sababli muhitning ta`siri haqida
emas, balki odamning tevarak-atrofdagi muhit bilan faol o`zaro ta`siri haqida gapirish maqsadga
muvofiqdir.
Ikkinchidan, psixikaning rivojlanishi pirovard natijada tashqi sharoitlarga, tashqi ta`sirotlarga
bog`liqdir. Lekin bu rivojlanishini bevosita tashqi sharoitdan va tashqi vaziyatdan keltirib chiqarib
bo`lmaydi. Bu sharoitlar hamda vaziyatlar hamisha odamning hayotiy tajribasi, uning shaxsi, individual
psixologik xususiyatlari va psixik qnyofasi orqali ta`sir qiladi.
Uchinchidan, odam faol mavjudot sifatida o`zi ham ongli ravishda o`z shaxsini o`zgartirishi, ya`ni
o`zi-o`zini tarbiyalash bilan shug`ullanishi mumkin, lekin, bu jarayon atrof-muhitdan ajralgan holda
emas, balki muhit bilan moslashgan holda va muhit bilan o`zaro munosabatda sodir bo`ladi. Page 11
11
Yuqoridagilardan xulosa chiqarib shuni aytish mumkinki, odamning (bolaning, o`quvchining) ijtimoiy
tashkil topgan va faol faoliyati uning psixik rivojlanishining asosi, vositasi hamda shartidir.
O`z-o`zidan ma`lumki, odamning psixik rivojlanishi uchun tabiiy, biologik imkoniyatlar nihoyatda
zarurdir. Inson psixik xususiyatlari me`yorida tarkib topishi o`chun muayyan darajadagi biologik
to`zilish, inson miyasi va nerv sistemasi bo`lishi shart. Bu tabiiy xususiyatlar psixik rivojlanigani
harakatta keltiruvchi kuchlar, omillar emas, balki faqat dastlabki sharoitlardir, xolos.
Tabiiy xususiyatlar taraqqiyotni harakatta keltiruvchi kuch emasligiga qaramay, insoniyat psixik
taraqqiyotiga ta`sir ko`rsatadi.
Birinchidan, tabiiy xususiyatlar psixik xususiyatlar taraqqiyotining turli yo`llarini va usullarini
belgilab beradi. Inson nerv sistemasining xususiyatlari o`z-o`ziga shaxsning hech qanday psixik
xususiyatlarini belgilamaydi, Hech bir me`yordagi bola dadil yoki qurqoq, irodali yoki irodasiz,
mehnatsevar yoki yalqov, intizomli yoki intizomsiz bo`lib tug`ilmaydi, Agarda tarbiya to`g`ri tashkil
qilinsa, nerv sistemasining istalgan tidi asosida xarakterning barcha ijtimoiy qimmatli xislatlarini
shakllantirish mumkin. Masalan, sabot-matonat va o`z-o`zini to`ta bilish xislatini nerv sistemasining tipi
shiddatli bo`lgan bolalarda ham, yoki nerv sistemasining tipi vazmin bo`lgan bolalarda ham tarbiyalash
mumkin va tarbiyala bo`ladi. Biroq birinchi hol bolalarni tarbiyalash ikkinchi holdagilarni tarbiyalashga
qaraganda qiyinroq bo`ladi. Har ikkala holda kerakli sifatlarni tarbiyalash yo`llari va usullari ham
churlicha bo`ladi.
Ikkinchidan, tabiiy xususiyatlar odamning biror sohada erishgan yutuqlari darajasiga ham ta`sir qilishi
mumkin. Masalan, qobiliyat ko`qishklarida tugma individual farqlar mavjud. Shu sababli ba`zi odamlar
boshqa odamlardan ma`lum bir faoliyatni egallash imkoniyati jihatidan ustun turishadi. Ba`zida esa
aksincha, biror-bir faoliyat turini egallash imkoniyati jihatidan esa ulardan ortda qolinglari mumkin.
Mana shu ma`noda olganda odamlar o`z qobiliyatlarini baravar rivojlantirish imkoniyatiga ega emaslar.
Garchi tabiiy ko`qishklar o`quvchilarning psixik rivojlanishi uchun ma`lum ahamiyatga ega bo`lsa ham
(shu sababli, masalan, ta`lim jarayonida ayrim o`quvchilardan boshqa o`quvchilarga nisbatan ko`proq-
zo`r berish talab qilinadi, ayrim o`quvchiga o`qituvchi ko`proq kuch sarflaydi, e`tibor beradi va ko`proq
vaqt ajratadi), bu ko`qishklarning o`zi psixik taraqqiyotda hal qiluvchi rol` o`ynamaydi.
Turli yo`nalishga ega bo`lgan psixologlar, bir tomondan ta`lim va tarbiya, ikkinchi tomondan esa
rivojlanish o`rtasidagi o`zaro munosabati muammosini keng doirada muhokama qilmoqdalar.
Rivojlanish deganda, odatda hodisalarning har ikki turi tushuniladi va bu tushunchalar bir-biri bilan
chambarchas bog`liqdir: 1) miyaning biologik, organiketilishi, uning anatomik-fiziologik to`zilishi
jihatidan etilishi; 2) psixik (aqliy) rivojlanishning ma`lum o`sish darajalari sifatadagi, o`ziga xos aqliy
etilish sifatidagi psixik rivojlaiishi, o`z-o`zidan ma`lumki, aqliy rivojlanish miya to`zilishining biologik
echilishi bilan bog`liqdir va bu xususiyat ta`lim-tarbiya ishlarida, albatta, hisobga olinishi lozim, chunki
ta`lim miyaning organikjihatdan etilishini inkor eta olmaydi. Biroq miya bo`zilishining organikjihatdan
etilishini muhitga, ta`lim-tarbiyaga mutlaqo bog`lanmagan holda o`zining qat`iy biologik qonunlari
asosida sodir bo`ladi, deb bo`lmaydi. Muhit, ta`lim-tarbiya va tegishli mashq, miya to`zilishining
organikjihatdan etilishiga yordam beradi.
Bu jarayonda ta`lim qanday mavqega ega? Ta`lim rivojlanishga nisbatan etakchi vazifani bajaradimi
yoki aksincha? Bu muammoning hal qilinishi ta`lim jarayonining mazmuni va metodikasini, o`quv
dasturlari va darsliklarning mazmunini belgilab beradi.
Bu borada nemis psixologi V.Shtern: ta`lim psixik rivojlanishning orqasidan boradi va unga
moslashadi, degan fikrni olg`a surgan edi. Bu fikrga qarama-qarshi rus psixolog L.S.Vigotskiy bolaning
psixik rivojlanishida ta`lim va tarbiyaning etakchilik rol`i bor, degan qoidani birinchi bo`lib ilgari surdi
va uni: ta`lim rivojlanishdan oldinda boradi va uni o`z orqasidan ergashtirib olib boradi, deb aniq Page 12
12
ifodalab beradi. Yuqorida bayon qilingan birinchi fikrga muvofiq ta`lim faqat rivojlanish tomonidan
erishilgan narsalardan foydalanadi Shuning uchun aqliy jihatdan etilish jarayoniga aralashmaslik, unga
xalaqit bermaslik, balki ta`lim uchun imkoniyat etilguncha chidam bilan passiv kutib turish kerak.
Shveytsariyalik psixolog J.Piajening nazariyasi ham ayni shu g`oyalar bilan yo`g`rilgandir.
J.Piajening fikricha, bolaning aqliy usishi o`zining ichki qonunlari asosida rivojlana borib, sifat
jihatdan o`ziga xos bir qator genetik bosqichlarni bosib o`tadi. Ta`lim – bu aqliy etilish jarayonini faqat
bir qadar tezlatishga yoki syokinlashtirishga qobildir, lekin u aqliy jihatdan etilish jarayoniga hech
qanday jiddiy ta`sir ko`rsata olmaydi. Demak, ta`lim rivojlanish qonunlariga buysunishi kerak. Masalan,
bolada mantiqiy tafakkur etilmay turib, uni mantiqiy fikr yuritishga o`rgatish foydasizdir. Ta`limning
turli bosqichlari bolaning tegishli psixologik imkoniyatlari pishib etiladigan muayyan yoshidan qat`iy
nazar bog`liqligi ana shundan kelib chiqadi.
Ta`kidlash joizki, ta`lim etakchi rol`ni bajaradi, ta`lim va rivojlanish esa o`zaro bir-biriga bog`liqdir;
ular alohida sodir bo`ladigan ikki jarayon bo`lmay, balki bir butun jarayondir Ta`limsiz to`la aqliy
rivojlanish bo`lishi mumkin emas. Ta`lim rivojlanishga turtki bo`ladi, rivojlanishni o`z ortidan
ergashtirib boradi. Zarur sharoit tug`ilganda ta`lim mantiqiy fikrlash malakasini tarkib toptiradi va
tegishli aqliy rivojlanish uchun zamin bo`ladi, lekin, ta`lim rivojlanishga turtki bo`lish bilan bir vaqtda
o`zi rivojlanishga tayanadi, erishilgan rivojlanish darajasining xususiyatlarini, rivojlanishning ichki
qoidalarini albatta, inobatga oladi. Ta`limining imkoniyatlari juda keng bo`lsa-da, biroq cheksiz emas.
Yirik rus psixologi L.S.Vigotskiy ta`lim va taraqqiyot muammosiga ijtimoiy-tarixiy jarayon nuqtai-
nazaridan yondashib, bilimlarni o`zlashtirish insoniyatning tarixi taraqqiyotida yaratilgan madaniyatda
ishtirok etish jarayonidir, deb ta`kidlaydi. U olga surgan psixik funktsiyalar taraqqiyotining madaniy-
tarixiy nazariyasiga ko`ra, psixik faoliyat taraqqiyot uning “tabiiy” shaklini bevosita qayta qurgan holda,
turli alomatlar bilan avval tashqi, so`ng ichki ifodalanishni nazarda tutib, “madaniy” shaklini egallash
tushuniladi,
Shu munosabat bilan L.S.Vigotskiyning psixologiyaga kiritgan “psixik taraqqiyotning eng yaqin
zonasi” tushunchasi muxim ahamiyat kasb etadi. Buning asl mohiyati, bolaning mustaqil faoliyat
kattalar bilan hamkorlikda, uning rahbarligida amalga oshiriladi. L.S.Vigotskiy tomonidan kiritilgan
“psixik taraqqiyotning eng yaqin zonasi” tushunchasi “ta`lim taraqqiyotdan oldinda boradi” degan
umumiy qoidaning yaqqol mazmunini tushunish uchun imkoniyat yaratadi,
E.Torndayk va J.Piajening ta`lim bilan taraqqietni ayni bir narsa deb tushuntirishiga qaramay
L.S.Vigotskiy: “.Bola taraqqiyotinn hech mahal maktab ta`limidan tashqaridagi soya deb hisoblash
mumkin emas”, – deb ta`kidlaydi. Bundan tashqari, ta`lim va taraqqiyot bir-biriga tobe bo`lmagan
jarayonlardir, degan yunalishdagi psixologlarni ham u qattiq tanqid qiladi. P.P.Blonskiy ta`limning bola
taraqqiyotidagi o`rniga alohida ahamiyat beradi, shuning uchun o`quvchilarning aqliy rivojlanishi
tug`ridan-to`g`ri maktab dasturi mazmuniga bog`liq ekanligini ta`kidlaydi. Uning fikricha-ta`lim
jarayonida bolalar ma`lum qoida asosida faoliyat qilishga odatlanadilar. Ta`lim ta`siri natijasida
o`quvchilarda o`z-o`zini va o`zining aqliy faoliyatini nazorat qilish yuzaga keladi. Psixolog-olimlardan
V.V.Davidov, P.Ya.Gal`perin, D.B.El`konin, N.AMenchinskaya, A.A.Lyublinskaya, E.G.Gozievaar o`z
tadqiqotlarida ta`limning taraqqiyotdagi etakchi rol`ini ta`kidlashadi.
Psixik taraqqiyotning omillari va sharoitlari aniqlab olingan taqdirda ham, psixikada yuzaga keladigan
o`zgarishlarning manbalari, psixik rivojlanishni harakatta keltiruvchi kuchlar nimalardan iborat, degan
savolning tug`ilishi, tabiiydir.
Bolaning psixik rivojlanishini harakatlar keltiruvchi kuchlar murakkab va turli-tumandir.
Rivojlanishning mohiyatini qarama-qarshiliklar ko`rashidan, ichki ziddiyatlar bolaning, psixik
rivojlanishini bevosita harakatta keltiruvchi kuchlar, ta`lim va tarbiya jarayonida yuzaga keladigan Page 13
13
hamda bartaraf qilinadigan eskilik va yangilik o`rtasidagi qarama-qarshiliklardan iboratdir. Bunday
ziddiyatlarga, masalan, faoliyat tomonidan yuzaga keladigan yangi ehtiyojlar bilan ularni qondirish
imkoniyatlari o`rtasidagi ziddiyatlar; bolaning o`sib borayotgan jismoniy va ruhni imkoniyatlari bilan
esa, tarkib topgan o`zaro munosabat shakllari va faoliyat turlari o`rtasidagi ziddiyatlar; jamiyat, jamoa,
katta odamlar tomonidan kundan-kunga ortib borayotgan talablar bilan psixik taraqqiyotning mazkur
darajasi o`rtasidagi ziddiyatlar qiradi.
Masalan, kichik maktab yoshidagi o`quvchida mustaqil irodaviy faoliyatga nisbatan bo`lgan tayyorlik
bilan xatti-harakatlarning mavjud vaziyatga yoki bevosita ichki kechinmalarga bog`liqligi o`rtasida
ziddiyat mavjuddir o`smirlarda esa eng kuchli ziddiyatlar bir tomondan, uning o`ziga, o`zi baho berishi
va o`z talablari darajasi va ikkinchi tomondan, atrofdagilarning unga nisbatan bo`lgan munosabatlari
haqidagi ichki kechinmasi o`rtasida.Shuningdek,o`zining jamoadagi real mavqei tug`risidagi ichki
kechinmasi o`qishsida; katta odamlar hayotida to`la huquqli a`zo sifatida qatnashiti ehtieji bilan bunga
o`z imkoniyatlarining mos kelmasligi o`qishsida paydo bo`ladi.
Kursatilgan barcha ziddiyatlar birmuncha yuqori darajadagi psixik faoliyatlarni tarkib toptirish orqali
bartaraf qilinadi. Natijada bola psixik rivojlanishning yanada yuksakroq bosqichiga ko`tariladi. Ehtiyoj
qondiriladi – ziddiyat yo`qoladi. Biroq qondirilgan ehtiyoj, yangi ehtiyojni tug`diradi. Bu ziddiyat
boshqa bir ziddiyat bilan almashinadi, taraqqiyot davom etadi.
Rivojlanish faqat sof miqdor o`zgarishlari jarayonidan, ya`ni qandaydir psixik hodisalarning, xususiyat
va sifatlarning kupayishi yoki kamayishidan iborat bo`lib qolmay, balki sifat jihatdan yangi
xususiyatlarning, ya`ni yangidan hosil qilingan sifatlarning paydo bo`lishi bilan bog`likdir.
Psixologlar psixik rivojlanishning umumiy qonuniyatlari borligini qayd etib ko`rsatmoqdalar. Biroq
muhit ta`siriga nisbatan bu qonuniyatlar ikkilamchidir, chunki bu qonuniyatlarning o`ziga xos
xususiyatlari hayot sharoitiga, faoliyatta va tarbiyaga bog`liqdir. Mana shunday umumiy qonuniyatlarga
birinchi navbatda psixik rivojlanishning notyokisligi qiradi. Buning mohiyati shundan iboratki, har
qanday sharoitda, hatto ta`lim va tarbiyaning eng qo`lay sharoitlarida ham shaxsning turli psixik
belgilari, funktsiyalari va xususiyatlari rivojlanishning bitta darajasida to`xtab turmaydi. Bolaning ayrim
yosh davrlarida psixikaning u yoki bu yo`nalishlarida rivojlanish uchun nihoyatda qulay sharoitlar paydo
bo`ladi va bu sharoitlarning ba`zilari vaqtinchalik, o`tkinchi xarakterda bo`ladi. U yoki bu psixik
xususiyatlar va sifatlarning rivojlanishi uchun eng qulay sharoitlar bo`lgan ana shunday yosh
davrlari senzitiv davrlar deb ataladi. (L.S.Vigotskiy, A.N.Leont`ev). Bunday senzitivaik davrining
mavjudligiga miyaning organikjihatdan etilgan qonuniyati ham, ayrim psixik jarayonlar va xususiyatlar
ham, hayotiy tajriba ham sabab bo`ladi.
Shunday qilib, bolaning, maktab o`quvchisining psixik rivojlanishi – murakkab taraqqiyot jarayonidir.
Psixologiya fanida yosh davrlarini tabaqalash bo`yicha turlicha usullar mavjuddir. Bu inson shaxsini
tadqiq qilishga turli nuqtai-nazardan yondashuvi va mazkur muammoning mohiyatini turlicha eritadi.
Ma`lumki, har bir davr o`zining muhym hayotiy sharoitlari, ehtiyojlari va faoliyati, o`ziga xos qarama-
qarshiliklari, psixikasining sifat xususiyatlari va psixik jihatdan xarakterligi sifatlarning hosil bo`lishi
bilan ajralib turadi. Har bir davr o`zidan oldingi davr tomonidan tayyorlanib, uning asosida shakllanishi
va o`z navbatida, o`zidan keyingi davrning paydo bo`lishi uchun asos bo`lib xizmat qiladi. Shu urinda
psixologiyada mavjud yosh davrlarini tabaqalash nazariyalariga urgu berib o`tish maqsadga muvofiqdir.
Shveytsariyalik psixolog J.Piajening aql-idrok nazariyasi, aql-idrok funktsiyalari hamda uning davrlari
haqidagi ta`limotni o`z ichiga oladi. Aql-idrokning asosiy vazifalari, moslashish va ko`nikishdan iborat
bo`lib, bu uning doimiy vazifalar turkumini tashkil etadi.
Muallif, bola aql-idrokini quyidagi psixik rivojlanish davrlariga tasniflaydi:
1.sensomotor intellekti-tug`ilgandan 2 yoshgacha; Page 14
14
2.operatsiyagacha tafakkur-davri – 2 yoshdan 7 yoshgacha;
3.aniq operatsiyalar davri-7,8 yoshdan 11, 12 yoshgacha;
4.rasmiy operatsiyalar davri.
Frantso`z psixologi A.Vallon esa yosh davrlarini quyidagi bosqichlarga. ajratadi:
1) homilaning ona qornidagi davri;
2) impul`siv harakat davri – tug`ilgandan 6 oylikkacha;
3) his-tuyg`u davri (emotsional) – b oylikdan 1 yoshgacha;
4) sensomogor (idrok bilan harakatning uyg`unlashuvi) davri 1 yoshdan 3 yoshgacha;
5) personologizm (shaxsga aylanish) davri – 3 yoshdan – 5 yoshgacha;
6) farqlash davri – 6 yoshdan – 11 yoshgacha;
7) jinsiy etilish va o`spirinlik davri – 12 yoshdan -18 yoshgacha.
Rus psixologiyasidagi yosh davrlarini tabaqalash muammosi dastlab L.S.Vigotskiy, P.P.Blonskiy,
B.G.Anan`ev singari yirik psixologlarning asarlarida o`z aksini topa boshlagan. Keyinchalik bu
muammo bilan shug`ullanuvchilar safi ortib bordi, shu bois yosh davrlarini tasniflash muammosi
o`zining kelib chiqishi, Ilmiy manbai, rivojlanish jarayonlariga yondashilishi nuqtai nazaridan bir-
biridan keskin farq qiladi, Hozirgi vaqtda yosh davrlarini tabaqalash yuzasidan mulohaza yuritishda
olimlarning Ilmiy qarashlarini muayyan guruhlarga ajratish va ularning mohiyatini ochish maqsadga
muvofiqdir.
L-S.Vigotskiy psixologlarning yosh davrlarini tabaqalash nazariyalarini tanqidiy tahlil qilib, muayyan
rivojlanishni vujudga keltiruvchi ruhiy yangilanishlarga tayanib, yosh davrlarini quyidagi bosqichlarga
ajratadi;
1. Chaqaloqlik davri inqirozm.
2. Go`daklik davri – 2 oylikdan 1 yoshgacha, bir yoshdagi inqiroz.
3. Ilx bolalik davri – 1 yoshdan 3 yoshgacha – 3 yoshdagi inqiroz.
4. Maktabgacha davr – 3 yoshdan 7 yoshgacha – 7 yoshdagi inqiroz.
5. Maktab yoshi davri – 8 yoshdan 12 yoshgacha – 13 yoshdagi inqiroz.
6. Puberdat (jinsiy etilish) davri – 14 yoshdan 18 yoshgacha, yoshdagi inqiroz.
L.S.Vigotskiy o`zining yosh davrlarini tabaqalash nazariyasini ilmiy asoslab, ta`riflab bera olgan.
Olim eng muhim psixik yangilanishlar haqida Ilmiy va amaliy ahamiyatga molik mulohazalar bildirgan.
Biroq, bu mulohazalarda ancha munozarali, bahodi o`rinlar ham mavjud. Umuman L.S.Vigotskiyning
yosh davrlarini tabaqalash nazariyasi Ilmiy garixiy ahamiya-1ta ega, uning rivojlanishni amalga
oshiruvchi inqirozlar to`g`risidagi mulohazali va olga surgan g`oyalari hozirgi kunning talablariga
mosdir.
D.B.El`koninning tasnifi etakchi faoliyat (A.N.Leont`ev) nazariyasiga, har qaysi rivojlanish pallasida
biror faoliyatning ustunlik qilishi mumkinligiga asoslanadi, etakchi faoliyatning inson shaxs sifatida
kamol topishidagi rol`i, nazariyaning asosiy mohiyatini tashkil qiladi.
D.B.El`konin yosh davrlarini quyidagi bosqichlarga ajratishni lozim toshdi:
1. Go`daklik davri – tug`ilgandan 1 yoshgacha – etakchi faoliyat -bevosita emotsional muloqot;
2. Ilk bolalik davri – 1 yoshdan 3 yoshgacha – etakchi faoliyat -predmetlar bilan nozik harakatlar
qilish;
3. Maktabgacha davr – 3 yoshdan 7 yoshgacha – rol`li o`yinlar;
4. Kichik maktab yoshi davri – 7 yoshdan 10 yoshgacha – o`qish;
5. Kichik o`smirlik davri – 10 yoshdan 15 yoshgacha – shaxsning intim (dilkash, samimiy) muloqot;
6. Katta usmirlik yoki ilk uspirimli davri – 16 yoshdan 17 yoshgacha; – etakchi faoliyat –
o`qish, kasb tanlash davri. Page 15
15
D.B.El`konin tasnifini ko`pchilik psixologlar tomonidan e`tirof etilsa-da, biroq uning birmuncha
munozarali tomonlari mavjud. Umuman D.B.El`koninning mazkur nazariyasi psixologiya fanida,
ayniqsa yosh davrlari psixologiyasida muhim urin to`tadi.
Bolalar psixologiyasi fanining yirik namoyondasi A.ALyublinskaya inson kamolotini yosh davrlarga
ajratishda faoliyat nuqtai nazaridan yondashib, quyidagi davrlarni atroflicha ifodalaydi;
1. Chaqaloqlik davri – tug`ilgandan bir oylikkacha;
2. Kichik maktabgacha davr – 1 oylikdan 1 yoshgacha;
3. Maktabgacha tarbiyadan avvalgi davr -1 yoshdan 3 yoshgacha;
4. Maktabgacha tarbiya davri – 3 yoshdan 5 yoshgacha;
5. Kichik maktab yoshi davri – 7 yoshdan 11, 12 yoshgacha;
6. O`rta maktab yoshi davri (uspirin) – 13 yoshdan 15 yoshgacha:
7. Katta maktab yoshi davri-15 yoshdan 18 yoshgacha.
Pedagogik psixologiyaning taliqli namoyondasi B,A.Krutestkiy insoning ontogenetik kamolotini
quyidagi bosqichlardan iboratligini ta`kidlaydi:
1. Chaqaloklik (tug`ilgandan 10 kunlikkacha);
2. Go`daklik (10 kunlikdan 1 yoshgacha);
3. Ilk bolalik (1 yoshdan 3 yoshgacha);
4. Bog`chagacha davr (3 yoshdan 5 yoshgacha};
5. Bog`cha yoshi (5 yoshdan 7 yoshgacha);
6. Kichik maktab yoshi (7 yoshdan 11 yoshgacha);
7. O`smirlik (11 yoshdan 15 yoshgacha);
8. Ilk o`spirinlik yoki katta maktab yoshi (15 yoshdan 18 yoshgacha). Yuqoridagi har ikkala tasnif
puxtaligidan, ularga qanday nuqtai nazardan yondashilganligidan qat`iy nazar inson kamolotini tula
ifodalab berishga ojizlik qiladi.
Mazkur nazariyalar insonning shaxs sifatida shakllanishi bosqichlari haqida ko`proq ma`lumot beradi,
xolos. Ularda yoshlik, etuklik qarilik davrlarining xususiyatlari, qonuniyatlari tug`risida nazariy va
amaliy ma`lumotlar etishmaydi. Shunga qaramay ular o`qish maktab pedagogik psixologiya fani uchun
alohida ahamiyat kasb etadi.
Hozirgi zamon psixologiyasining yirik vakili AV.Petrovskiy inson kamolotiga, shaxsning tarkib
topishiga ijtimoiy-psixologik nuhtai nazardan yondashib, shaxsning shakllanishini quyidagi
bosqichlarda amalga oshishini ta`kidlaydi:
1, Ilk bolalik (maktabgacha tarbiya yoshidan oyadingi davr) -tug`ilganidan 3 yoshgacha.
2. Bolalik davri – 3 yoshdan 7 yoshgacha.
3. Kichik maktab yoshi davri – 7 yoshdan 11 yoshgacha,
4. O`rta maktab yoshi (usmirlik) davri – 11 yoshdan 15 yoshgacha-
5. Yuqori sinf o`quvchisi (ilk o`spirinlik) davri – 15 yoshdan 17 yoshgacha.
AV.Petrovskiyning tasnifi mukammal bulsa-da, kamolotning oraliq bosqichlarini, ularning o`ziga xos
xususiyatlarini ifodalamaydi. Baholanki, usish ijtimoiy qoidalarga muvofiqmi yoki aksincha, qanday
bo`lishidan qat`iy nazar, har ikkala yo`nalishning ham oraliq jabhalari bulishy ehtimoldan holi emas.
Ma`lumki, har bir yosh davr, o`ziga xos xususiyatlar bilan belgilanadi, bo`larga: oilada va maktabda
bola holatining o`zgarishi, ta`lim va tarbiya shakllarining o`zgarishi hamda bolaning yangi faoliyat
turlari, organizmdagi ayrim xususiyatlarning etilishi singari jarayonlarni qiritish mumkin.
Hozirgi zamon psixologiyasida yosh davrlarini shu nuhtai nazardan tabaqalash maqsadga muvofiqdir:
1. Ilk bolalik davri -tug`ilgandan 3 yoshgacha;
2. Bog`cha davri – 3 yoshdan 6, 7 yoshgacha; Page 16
16
3. Kichik maktab yoshi davri – 6, 7 yoshdan 10, 11 yoshgacha;
4. O`rta maktab yoshi (usmirlik davri) – 10, 11 yoshdan 14, 15 yoshgacha;
5. Ilk o`spirinlik (kollej va litsey o`quvchilari) 14, 15 yoshdan 17, 18 yoshgacha.
Umuman, psixologlar tomonidan esh davrlarini
tabaqalashtirishning puxta, ilmiy-metodologik negizga ega bo`lgan qator nazariyallari ishlab
chiqilgan. Hozirgi kunda ular ontogenetik qonuniyatlarni yoritishga katta hissa qo`shib, uning nazariy va
amaliy muammolarini hal qilishda muhim o`rin egallab kelmoqda. Biroq, shunday bo`lsada, hozir
ontogenezni to`la yoritishga xizmat qila oladigan nazariyasini yaratish zaruriyati mavjuddir.
Taqrorlash va muhokama qilish uchun savollar.
1.Psixik taraqqiyotning omillari, shartlari va harakatlantiruvchi kuchlari haqida ma`lumot bering?
2. Psixik taraqqiyot va ta`limning o`zaro munosabati deyilganda nimani tushunasiz?
3. Psixik taraqqiyotning qonuniyatlari nimalardan iborat?
4. etakchi faoliyat deyilganda nimani tushunasiz?
5. Yosh davrlarini tasniflab bering?
6. Yosh davrlarini tabaqalash haqidagi turli nazariyalar haqida ma`lumot bering? Page 17
17
YoSh DAVRLARI PSIXOLOGIYaSINING
RIVOJLANISh BOSKIChLARI.
ReJA:
1. Jaxon psixologlari asarlarida yosh davrlari muammosi
2. Jaxon psixologlari asarlarida inson
3.Sharq mo`taxasisilarining asarlarida inson ruxiyati psixologik muammo sifatida.
4. Komil inson tarbiyasi – Sharq mo`tafakkirlarinint talqinida.
Utgan ajdodalarimiz yosh psixologyasining muammolarini izchil va atroflicha, muayyan
yunalishda, ma`lum kontseptsiya asosida urganmagan bulsalar xam, allomalarning asarlarida mazkur
xolatlarining aks etishi, namoyon bulishi, rivojlanishi va uzgarishlari to`g`risida kimmatli fikrlar
bildirilgan. Bular turt xil manalarda uchraydi. Ularning biri- xalk ijodiyoti: rivoyatlar, makollar,
matallar va masalalar; ikkinchisi – maxsus ijodkor kishilar (xatto xukmdorlar) muayyan shaxsga
bagishlab yozgan ugit nasixatlari va xikoyatlari; uchunchisi – komusiy, urta Osiyo mo`tafakkirlarining
ilmiy nazariy karashlari; turtinchsi – turli davrlarda ijod kilgan shoir va yozuvchilar ijodining
maxsullari, ya`ni badiiy asarlardir.
Abu nasr Farabiyning inson va uning psixakasi xakidagi axlokiy-falsafiy mushoxadalari «Ideal
shaxar axolisining fikrlari», «Masalalar moxiyati», «Falsafiy savollar va ularga javoblar», «Jisam va
akpedentsiyalarning shaklariga karab bulinishi», «Sharxlardan», «Xikmat ma`nolari», «Akl ma`nolari»,
«Akl ma`nolari to`g`risida» kabi asarlarida bayon etilgan.
Abu Rayhon Beruniy o`zining “O`tmish yodgorliklari” kitobida inson hayotiga doir hima-hil
ma’lumotlarni keltiradi. Shu jumladan, olim kishilarning jismoniy to`zilishi, umrlarining uzun qisqaligi
tug’risida bildirgan mo’lohazalar diqqatga sazovor. Beruniy odam uzok vakt yashashining sabaini
biologik va irsiy omillar Bilan boglaydi. Bu jixatdan uning «Xindiston», «Menirologiya» asarlari, Ibn
Sino Bilan yozishmalari aloxida axamiyatga ega.
Ibn Sinoning 5 tomlik «Tib qonunlari» asarida organizmning to`zilishi undagi nervlar va nerv
yullari, fiziologik jarayonlar Bilan boglik psixik jarayonlar xakida ancha muxim ma`lumotlar bor.
Uning «Odob xakida» risolasi xam inson shaxsini shakllantirish to`g`risidagi jiddiy asardir.
Yusuf Xos Xojibning «Ko`tadgu bilig» asaridagi bosh masalalardan biri komil insonni
tarbiyalashdir. Adib uz asarida eng komil, jamiyatning usha davridagi talablariga javob Bera oladigan
insonni kanday tasavvur kilgan bulsa, shu asosda uz printsiplarini bayon etadi. A Jomiyning
«Baxoriston», «Xiradnomai Iskandariy», «Tuxfatul abror», «Silsilatuz zaxob» va boshka asarlarida ilm
ma`rifat, ta`lim-tarbiya, kasb xunar urganish, yaxshi xislatlar va odoblilik xakidagi fikrlar ifodalangan.
Davoniy o`zining «Axloki Jaloliy» nomli asarida insoniy fazilatlarni turtga bo`ladi va bular
donolik, adolat, shijoat va iffatdir. Shoir, ayniqsa donolik fazilatni chukur taxlil qiladi. Uningcha, inson
o`zining akliy kobiliyati va akliy iste`dodini tarbiyalash uchun zukko, zexnli, faxm farosatli bulishi va
bilimlarni tez egallashi lozim.
A Navoiyning «Xazoniyul maoniy», «Maxbubul qo`lib» va boshka asarlarida etuk barkamol
insonning axloki, ma`naviyati, odamlarga munosabati, iste`dodi va kobiliyati to`g`risida kimmatli
muloxazalar yuritilgan. Anna shu psixologik kategoriyalar ijtimoiy adolat karor topishi uchun muxim
axamiyatga ega ekani ta`kidlangan. Shuningdek, Navoiy asarlarida shaxsning kamol topishida ota-
onaning roli, ayollarning iffatliligi, insonlarning kamtarligi masalalari, aloxida urin egallaydi. Navoiy
«Xamsa»sining xar bir dotsonida bukilmas iroda, irodaviy sifatlar, kat`iyatlik, shijoat, insonparvarlik
tuygulari, ijodiy xayolot, insonning murakkab ichki kechinmalari moxirona yortilgan. Page 18
18
Yuqoridagilardan tashkari, BObur, Farobiy, Majlusiy, Mashrab, Gulxaniy, Nodira, Uvaysiy,
Mukumiy, Furkat, Bedil, Zavkiy, Xamza, Avloniy va boshkalarning yoshlar tarbiyasiga, axlok-odob,
fe`l atvor, oilaviy xayot masalariga, shaxslararo munosabatlarga doir karashlari xam turli janrlardagi
asarlarda ravon va ixcham bayon qilib berilgan.
Rossiyada psixologik tadqiqot namunalari Shark va Garb madaniyati ta`sirida inson ruxiyati
Bilan boglik ator ogzaki va yozma, Amaliy va ilmiy asarlarda paydo bulla boshladi. Dastlabki
pedagogik psixologik mazmundagi asarlar XVII-XVIII asrlarda diniy axlokiy negizda yozilgan edi.
XVIII asrdan boshlab bolalar psixologiyasi buyicha muayyan tartibga, yunalishga va uslubga ega
bo`lgan ilmiy fikrlar vujudga keldi. Rus tarixchisi V. N, Tatishchev (1686-1750) ning «Fanlar va bilim
yurtlarining foydasi to`g`risida suxbat» kitobida fanlarning tasnifi, bilimlarni egallash zarurligi, tilning
xosiyati, yozuvchining axamiyati, yosh davrlarning xususiyati nuktai nazardan bayon kilingan. N I
Novikov (1744-1818) bashariyat farovonligini kuzlab yoshlar va bolalar urtasida foydali bilimlarni keng
yoish uchun ularni o`ziga xos yusunda tarbiyalash kerakligi goyasini ilgari suradi. Uning asarlarida
insonning kamoloti uchun tafakkur, xotira, axlok, idrok, xis-tuygu va taklidchilik aloxida axamiyatga
ega ekani ta`kidlanadi. A. N Radishchevning (1748-1802) «Peterburgdan Moskvaga sayoxat» kitobi
xam aslida peadagogik-psixologik asar deyish mumkin. Rus demokratlari A N Gertsen, N G
Chernishevskiy, N A Dobrolyubov, V G Belinskiylarning inson kamoloti to`g`risidagi karashlari
psixologiyani jonlantirishda muxim rol uynadi.
Rossiyada ilmiy psixologiyani rivojlantirishda K D Ushinskiy, N F Kapterev, I A Sikorskiy,
A P Nechaev, A F Lazuruskiy, P F Ushinskiyning «Inson tarbiya predmeti», N F Sikorskiyning «Bola
ruxi», A P Nechaevning «Xozirgi zamon ekspermentla psixologiyasi va uning maktab ta`limiga
munosabati», A F Lazuruskiyning «Maktab o`quvchisining tavsifi», P F Lesgaftning «Oilada bola
tarbiyasi va uning axamiyati» K elnitskiyning «Kizlar tavsifi» asarlari psixologik ilmiy tadqiqotni
jadallashtirishga xizmat qiladi.
Rossiyada G I Rosolinoning «Yosh psixologiyasi va nevrologiyasi» labaraoriyasi ishga tushdi.
«Tarbiya xabarlari», «Rus maktabi», «erkin tarbiya», «Kundaliklar» kabi jurnallar Chop etila boshladi.
Ana shuning zamirida «Oila tarbiyasi komusi» Dune yuzini kurdi. Bularning barchasi shaxs
psixologiyasi va differentsial psixologiyaning Fan sifatida shakllanishiga imkoniyat yaratdi.
Yuqorida aytilgan asarlarda idealitsik karashlarga xayrixolik, ijtimoiy muxitning
axamiyatiga e`tiborsizlik kuzga tashlanadi. Ularda insoning ijtimoiy mavjudotligini tan olinib, unga
ilmiy materialitsik nuktai nazardan yondashilsa-da, insondagi psixologik, fiziologik va biologik jixatlar,
tarkibiy qismlar tabakalanmaydi, tashki muxitni bosh omil deb tushuntiriladi.
Rus fiziologiyasining otasi I.M. Sechenov psixikaning reflektor xususiyatini kashf qilib,
shuningdek, bilish jarayoni, inson xis-tuygusi, o`zini o`zi anglashning fiziologik mexanizmini
tushuntirishi Fan olamidagi keskin uzgarish yasadi. I P Pavlov kashf etgan karor qonuniyatlar,
xossalar, ikkinchi signallar sistemasi eksperementla ishlarni olib borishga puxta zamin xozirlaydi.
I M Sechenov, I P Pavlov goyalariga asoslangan P O Effusi, N e Ribakov, K N qornilov, P P
Blonskiy, L S Vigotskiy va boshka olimlar yosh psixologiyasi buyicha kimmatli tadqiqotlarni amalga
oshirdilart va yangidan Yangi qonuniyatlarni yaratdilar.
XIX asr oxiri XX asr boshlarida Garbiy evropa mamlakatlari va Akshda yosh psixologiya
fanlarida ilmiy tadqiqotlarga asoslangan kator asarlar paydo buldi. Amerikalik psixolog U Djems
«Ukituvchilar Bilan psixologiya to`g`risida suxbat» (1902) asarida yosh davrning xususiyatlari xakida
ilmiy va Amaliy axamiyatga ega bo`lgan ma`lumotlarni chukur taxlil kildi. K Byuler xonim (1879-
1963) o`zining ilmiy tadqiqotlarida faoliyatning xar xil yosh davrlaridagi rolini, faoliyat turlarida Page 19
19
fantaziya, tafakkur, nutk jarayonlarining rivojlanishini, akliy faoliyat xamda uning rivojlanish
boskichlarini, shaxsning shakllanishida biologik va ijtimoiy omillarning axamiyatini izchil urgandi.
Mazkur soxada tubdan farklanuvchi goyalar, nazariyalar yuzaga keldi, Masalan, amerikalik
psixolog S Xoll (1844-1924) Gekkelning evolyutsiya qonuniyatini psixologiyaga bevosita kuchiradi.
Uning fikricha irsiyat filogenezni ontogenezda takrorlaydi, xolos. Shvetsariyalik psixolog E klapared
(1873-1940) S Xolldan farkli ularok, ontogenez va filogenezda psixik funktsiyaning o`sishini urganish
uchun quyidagi xolatlarga e`tibor beradi; a) organizm extiyojini kondirish; b) Reflektor xarakat tusikka
duch kelsa, ongli xarakat vujudga keladi; v) unga nisbatan extiyoj sezsa, u xolda ma`lum faoliyat
turiga yunaltiriladi. E Klapared «Bola psixologiyasi va eksperemental pedagogika» kitobida kizikish,
motiv, extiyojlarning metodologik asarlari, bolalar tafakurining xususiyatlari va rivojlanish
qonuniyatlari, ularda datslab umumlashtirishning sinkterligi (aralash xoltadaligi) uxshashlik va
farklanishning bola ongida aks etishi to`g`risida muloxaza yuritadi.
Frantso`z psixologi E. Dyurkgeym (1858-1917) o`sish kishilarning xis tuygusini uzlashtirish
ekanini, shu boisdan, idrok iklingan tashki fikrlar va emotsiyalar bolaning ruxiy faoliyatini ifodalashini,
bola tajriba, an`ana, urf-odatlarni taklid orqali egallashini, biologiyada irsiyat qanchalik axamiyatli
bulsa, taklid xam jamiyatda shunday urin tutishini uktiradi. E Dyurkgeymning fikricha, bola taklid
qilish kobiliyati Bilan tug`iladi.
Frantso`z psixologi P Jane (1857-1947) psixik rivojlanishning biologik va ijtimoiy
munosabatlar muammosi Bilan shugulandi.
Uning nazariyaga binoan inson psixikasi ijtimoiy munosabatlarga boglik, zotan jamiyat va
tabiyat urtasidagi turli aloqalar sistemasining shaklanishi isnoning o`sishini belgilaydi. U aloqa deb,
xatti xarakatni tushunadi. Bu esa kishining atrof muxitga shaxsi munosabatidan boshka narsa emas,
albatta. P Janening fikricha, eng kimmatli, axamiyatli, ijtimoiy xarakat xamkorlikdagi faoliyatda uz
ifodasini topadi, shaxslararo tashki munosabatlar rivojlanishning printsipi xisoblanadi. P Jane uz
tadqiqotlarida psixikaning turt darajsi a0 mator reaktsiyaning o`sishi4 b) prentsepat xarakatning o`sishi;
V) shaxsiy ijtimoiy xarakatning o`sishi (o`zining xarakatini boshka kishilargsha moslashtirish);
g) intellektual sodda xatti-xarakatning o`sishi (nutk va tafakkurning rivojlanishi) mavjud ekanligini
asoslangan
Shvetsariyalik psixolog J Piaje (1896-1980) insonning kamol topishin bir necha davrlarga
ajratib urganishni tavsiya qiladi.
Yosh davrlar psixologiyasi alohida predmet sifatida XIX asrning boshlarida vujudga kelgan bo`lishiga
qaramay, uning mustaqil fan sifatida rivojlanishi va qaror topish yo`li ancha murakkab kechgandir.
Mazkur ilmning rivojlanishiga turli dunyoqarashlar o`rtasida olib borilgan doimiy ko`rash katta ta`sir
ko`rsatgan. Jamiyat tarixiy taraqqiyotining u yoki bu bosqichida qanday dunyoqarash ustuvorligiga
qarab, tekshirishlar darajasi va sifati, olingan natijalarni kanday izohlash zarurligi belgilab berilgan.
O`tmishda ajdodlarimiz insonning psixologik qonuniyatlarini, muayyan ilmiy yo`nalishda
o`rganmagan bo`lsalarda, biroq allomalarning qo`lyozmalarida mazkur holatlarning namoyon bo`lishi,
inson kamoloti borasidagi qimmatli fikrlari hozirgacha yuksak ahamiyat kasb etadi.
Jumladan, Abu Nasr Forobiy pedagogika masalalarini va ular bilan bog`liq bo`lgan psixologik,
fiziologik muammolarni ijobiy hal etishda insonni har tomonlama yaxlit va o`zaro o`zviy bog`liq
bo`lgan qismlardan iborat, deb aytadi. Forobiy mavjudotni bilishda ilm-fanning rol`ini hal etuvchi omil
deb biladi, uningcha inson tanasi, miyasi, sezgi organlari tug`ilishda mavjud, lekin aqliy bilimi,
ma`naviyligi, ruhi, entellektual va axloqiy xislatlari, xarakteri, diniy, urf-odatlari, ma`lumoti tashqi
muhit, boshqa insonlar va shu kabilar bilan muloqotda vujudga keladi, inson o`z faoliyati yordamida Page 20
20
ularni egallaydi, ularga erishadi. Uning aqli, fikri, ruhiy yuksalishining eng etuk mahsuli bo`ladi, deb
ta`kidlaydi.
Abu Rayhon Beruniy ta`lim va tarbiyaning maqsadi, vazifalari va mavqei, inson, yosh avaodning
rivojlanishi haqidagi fikrlari chin ma`noda insonparvarlik va insonshunoslik zamirida yaratilgan. Bilim
va tarbiyaning tabiatga uyg`unlik tamoyillarini mo`tafakkirning barcha asarlarida ko`zatish mumkin. U
insonni tabiatning bir qismi deb ta`kidlaydi..
Beruniy ta`lim jarayonining tabiatiga chuqur kirib borib, bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga
olish asosida qurilgan o`qitish tabiatga uyg`unligini o`qtiradi. Beruniy pedagogik ijodida inson va uning
baxt-saodati, ta`lim-tarbiyasi, kamoloti bosh masala bo`lgan.
O`rta asrda yashab, ijod etgan donishmand, tabobat ilmining doxiysi Abu Ali ibn Sino inson ruhiyati,
tana va qalbning birligi, inson organizmining to`zilishi, undagi nerv faoliyati va ularning tarmoqlanishi,
holatlari haqidagi qimmatli ma`lumotlari hozirga-qadar tibbiyotning muhim negizini tashkil etadi.
Yusuf Xos Hojib ijodining bosh masalalaridan biri – komil insonni tarbiyalashdir, adib o`z asarlarida
eng komil, jamiyatning o`sha davrdagi talablariga javob bera oladigan insonni qanday tasavvur qilgan
bo`lsa, shu asosda u o`z tamoyillarini izchil bayon etadi. “qo`tadtu bilit” (“Saodatga yo`llovchi”) asari
ta`lim va tarbiya-ma`naviy kamolotning yo`l-yo`riqlarini, usullarini, chora tadbirlarini o`zida
mujasamlashtirgan, axloq va odobga doir ma`naviy manbadir.
Abdurahmon Jomiyning “Bahoriston”, “Xirandnomai Iskandari”, “Tuhfatul ahror” va boshqa
asarlarida ilm-ma`rifat ta`lim-tarbiya, kasb- hunar o`rganish, inson ijobiy fazilatlari haqidagi fikrlari
ifodalangan.
Alisher Navoiyning “Xazoyinul maoniy”, “Mahbubul qulub” va boshqa shu singari asarlarida etuk,
barkamol insonning axloqi, ma`naviyati, o`zgalarga munosabati, iste`dodi va qobiliyati to`g`risida
qimmatli mulohazalar yuritilgan, ana shu psixologik mezonlar ijtimoiy adolatning qaror topishi uchun
muhim ahamiyata ega ekani ta`kidlangan, shuningdek, Navoiy asarlarida yosh avaodni barkamol inson
sifatida shakllanishida ota-onaning rol`i, ayollarning iffatliligi, kishilarning kamtarligi haqidagi fikr-
mulohazalari alohida o`rin egallaydi.
Navoiy “Xamsa”sining har bir dostonida bukilmas iroda, kat`iyatlilik, itoat, insonparvarlik tuyg`ulari,
ijodiy xayolot, insonning murakkab ichki kechinmalari mohirona yoritilgan. Shuningdek, bu borada
Mahmud qoshgariy, Ulutbek, Nahshbandiy, Ogahiy singari buyuk sharq mo`tafakkirlarining yoshlar
tarbiyasiga, o`qituvchi, tarbiyachining jamiyatdan o`rni, axloq-odob, fe`l-atvor, oilaviy hayot,
kishilararo munosabatlarga doir qarashlari ularning asarlarida ravon va ixcham bayon etilganligini
ta`kidlash mumkin.
Takrorlash va muxokama qilish uchun savollar.
1. Go`daklik davri, uning tugma xususiyatlari va rivojlanishining o`ziga xos xususiyatlari.
2. Ilk bolalik davridagi muloqotning psixik jihatlari,
3. Ilk bolalik davridagi asosiy faoliyat guri.
4. Yoshdagi krizis: uning sabablari va namoyon bo`lishi.
5. Ilk bolalik davrida shaxs shakllanishining psixologik asoslari Page 21
21
MAVZU: ILK YoShDAGI VA BOGChA YoShIDAGI BOLALARNING PSIXOLOGIK
XUSUSIYaTLARI.
ReJA:
1.Ilk yoshdagi va bogcha yoshdagi bolalarning psixologik xususiyatlari.
2. Go`dak bola nerv sistemasining xususiyatlari.
3. Retseptor va xarakat faoliyatining rivojlanishi.
4. Bogcha yoshidagi bolalarning sensor taraqqiyoti. 1-3 yoshli bolalarning intellektual
rivojlanishi.
5. Bogcha yoshidagi bolalarning xar tomonlama va garmonik rivojlanish muommosi.
6. Bogcha yoshidagi bolalarni maktab ta`limiga tayyorlashning psixologik masalalari.
Bola bir yoshgacha bo`lgan davrda jismoniy va psixik jixatdan tez usadi. Bu davrda bola kup
jixatdan ojiz bo`lib, kattalarning doimiy va to`g`ri parvarish qilishiga muxtojdir. Bolaning to`g`ri
kelgusida soglom bulishi va psixik jixatdan normal o`sishi uning bir yoshgacha bo`lgan davrda to`g`ri
parvarish kilinishiga bolik bo`ladi. Yangi tug`ilgan bolaning jismoniy qiyofasi o`ziga xos bo`lib,
kattalarning jismoniy qiyofasidan ancha fark qiladi. Yangi tug`ilgan bola gavdasining sondan
buyingacha bo`lgan qismi juda uzun, oyoqlari kalta, boshi nisbatan katta, buyni kiska bo`ladi.
Katta yoshdagi kishining boshi gavdasining sakkizdan bir qismini, yangi tug`ilgan bolaning
boshi esa gavdasining turtdan bir qismini tashkil etadi. Yangi tug`ilgan bolaning gavdasi yuqori qismi
pastki qismiga karaganda ancha uzun bo`ladi. Yangi tug`ilgan bolaning buyi urta xisobda 48-52 sm
bo`ladi. Uning yuz juda kichkina bo`ladi.
Go`dak bir minutda 50-60 marta nafas olib, nafas chikaradi. Ammo katta yoshdagi kishi esa bir
minutda 16-14 marta nafas oladi. Yangi tug`ilgan bolaning nafas olish yuli xali juda tor bo`ladi. Bundan
go`dakning dastlabki kunlarda toza va sof xavoga ayniqsa muxtoj ekanligi ravshan kurinib turadi. Bola
urniga ungay xolatda yotkazilmasa kisib yurgaklansa uning nafas olishi uchun kushimcha kiyinchilik
yuzaga keladi. Agar bola go`daklik davrida noto`g`ri parvarish kilinsa, uning skeletidagi turli qismlar
turlicha, ba`zan bolaning biror eri kiyshik bo`lib o`sishi mumkin. Kupincha bunday kiyshik o`sish
umurtkasida sodir bo`ladi, chunki umurtkasi suyagi juda elatsik va yumshok bo`ladi.
Bir yoshgacha bo`lgan davrda bolaning jismoniy qiyofasida katta uzgarishlar ruy beradi. Uning
vazni va buyi sezilarli uzgaradi.
Keyinrok borib, vaznining ortishi bir muncha sekinlashadi.va yoshi qanchalik ulgaysa ,
vaznining ortishi shuncha sekinlashadi. Bola bir yoshgacha uning vazni taxminan 6 kg ga ortsa ( bir
yoshli bolada vazn taxminan 9 kg bo`ladi.) , keyingi 2 y davomida ya`ni bir yoshdan uch yoshgacha
uning vazni 5 kg ga ortadi.( 3 yoshli bolaning vazni taxminan 14 kg bo`ladi.)
Bola bir yoshga tulguncha uning gavda qismlarining nisbatida xam katta uzgarishlar ruy
beradi. Uning qo`l-oyoqlari , ayniqsa oyogi tez usadi. Kukrak kafasi uzayadi, kukrak kafasining xajmi
kengayadi,buyni uzayadi, boshi gavdasiga nisbatan kichikrok bo`lib qoladi.
Bola bir yoshga tulish oldidan uning jismoniy o`sishi atrof-tevarakdagi sharoitga ancha
moslashib qoladi va tashki muxitning noqo`lay ta`siriga kamroq beriladigan bo`ladi.
Ma`lumki, bolaning psixikasi, xulk-atvori katta yoshdagi kishining psixikasidan ancha
fark qiladi. Uning sababi shuki, bola psixikasining moddiy negizi bo`lgan nerv sistemasi o`ziga xos
xususiyatga egadir.
Bolaning ayniqsa tug`ilganiga bir necha oygina bo`lgan bola nerv sistemasining quyi
bo`limlari katta yoshdagi kishilar nerv sistemasining quyi bo`limlariga karaganda bekiyos katta rol Page 22
22
uynaydi. Nerv sistemasining quyi bo`limlari ancha ilgari paydo bo`ladi va tezroq etiladi. Shartsiz
reflekslar nerv sistemasining mana shu qismlari orqali vujudga keladi. Shu tufayli chakalokning
dastlabki tamshanish, yutish, sulak chikarish va shu kabi reflekslar kondiriladi.
Bola tug`ilganidanok unda bir kator analizatorlar normal yaxshilab turadi. Badan
analizatori ana shular jumlasidandir. Yangi tug`ilgan bola badanining sezgirligi katta yoshdagi kishi
badanining sezgirligidan kuchlirok bo`ladi. Shu sababli yangi tug`ilgan bolaga badaniga kattik
botmaydigan kiyimlar kiydirish kerak. Tanasiga tegilsa bola turli xarakatlar bilan javob beradi. To`g`ri
bu xarakatlarning kupchiligi tartibsiz tarzda, lekin juda muayyan shartsiz reflektor reaktsiyalar xam
bo`ladiki, bunday reaktsiyalar fakat yangi tug`ilgan bolalrgina xos xarakterli reaktsiyalardir.
Chakalokning labiga tegishingiz bilan unda darxol emish xarakatlari sodir bo`ladi.Kaftiga qo`lingizni
tegizsangiz u barmoklarini yumib oladi. Chakalokni ko`tarsangiz xam u qo`liga ushlab olgan
barmoklaringizni quyib yubormaydi.
Robinzon refleksi deb ataluvchi bunday refleks bola bir necha xaftalik bo`lganida paydo
bo`ladi va u ikki oyga to`lganidan keyin esa yuk bo`lib ketadi.
Bola tug`ilgan kundan boshlab , tam bilish analizatori ishlay boshlaydi. Yangi tug`ilgan
bola shirinlikni , achchiqni, nordonni, shurni sezadi. Chakalokka biror narsaning mazasi yokmasa aftini
bujmaytiradi. Bola ta`mi yokmagan narsadan totinmaslikka xarakat qiladi, ya`ni yuzini ugiradi.
Bola tug`ilgandan boshlab , uning xid bilish analizatori normal ishlay boshlaydi va shu
tufayli xidni fark kila boshlaydi. Sassik , qo`lansa, badbuy narsalarga nisbatan bolada salbiy reaktsiya
paydo bo`ladi.Ta`m bilish va xid bilish analizatorlarining faoliyati bolaning ovkatga bo`lgan muxim
extiyojni kondirish bilan chambarchas boglangan.
Bola tug`ilganidan keyin uning qulog`iga azon aytish kerak, shundan keyin u yaxshi
eshitadigan bo`ladi,degan xurofotning bizda paydo bulishiga sabab xam shu , xakikatdan esa chakalok
tug`ilgan paytda qulog`ining eshitmay kolishiga sabab shuki, qo`lokning ichi ona qornida suyuqlikka
tulib qoladi. Bir oz vaktdan keyin bu suyuqlik yo`qolib , ochiladi.
Kurish analizatorining takomillashmaganligishu narsada xam namoyon bo`ladiki, bola
tug`ilganidan keyin dastlabkivaktda uning kuz tur pardasidagi markaziy qismlargina sezish kobiliyatiga
ega bo`ladi.Kuz pardasida esa rangni ajratish apparati bor.
6 oylik bo`lganida bola asosiy ranglarni va eng oddiy shakldagi narsalarni farklay
boshlaydi. Eshitish va kurish analizatorlarining faoliyati mukammal emasligining sababi shundaki, bola
tug`ilgan paytida uning bosh miya po`sti xali etarli ravishda rivojlanmagan bo`ladi, analizatorlarning
markaziy qismlari esa bosh miya po`stida joylashgan.
Bola usa borgan sari unda juda kup yangi shartli reflekslar paydo bo`ladi. Bu shartli
reflekslar tobora murakkablashib, bola psixikasining o`sishida fiziologik negiz bo`lib qoladi.
Bolaning bir yoshlik davri uning psixikasining tez sur`atlar bilan o`sishi davridir.
Bola tug`ilgan kunlarda uning faoliyati fakat eng zarur extiyojlarni kondirish bilan
cheklanadi. Yangi tug`ilgan bola sutkasiga 20 soatga yaqin uxlaydi. Fakat qorni ochkaganida,
chankaganida, sovukni sezganida uygonadi. Extiyoji qondirilginidan keyin yana uyquga ketadi. Bu
davrda uxlashni bolaning normal xolati deyish mumkin.
Uzok ( uxlashdan keyin ) tufayli bola energiyasining asosiy qismi uning tez o`sishiga va
jismoniy jixatdan chinikishiga sarf bo`ladi, chunki yuqorida aytib utilganidek, bola tug`ilganidan
keyingi dastlabki vaktlarda jismoniy jixatdan ayniqsa tez usadi.
Bola sekin kamroq uxlaydigan bo`ladi va atrofdagi narsalarning ta`siriga ko`proq
qiziqadigan bo`ladi. Bir oylik bola narsalarning xarakatiga karab, boshini burishi mumkin, ikkinchi oyga Page 23
23
utganda u tovush kelgan tomonga karab boshini buradi, keyinrok esa ovozni eshitib, gapirgan kishini
ko`zi bilan kidira boshlaydi.
Bolaning miyasi tobora ko`proq taassurot oladigan bo`lib qoladi, bu esa yanada
rivojlanishga yordam beradi.
Bu vaktlarda kelib bolada xamma analizatorlarning shartli reflekslari mutsaxkamlanadi.
Ayrim bir butun qilib boglaydigan shartli reflekslar vujudga kelishi natijasida bola narsani yaxlit xolida
idrok qiladigan bo`lib qoladi. U tevarak- atrofdagi narsalarni idrok kila boshlaydi. Chunonchi , bola
tug`ilgandan boshlab, onasining ovozini eshitadi. Badaniga onasining qo`li tekkanini sezadi, onasining
aftini ko`radi.
Bolaning idroki bilan xarakatlari urtasidagi boglanish tobora mutsaxkamroq bula boradi.
Bola aktiv xarakat qilish bilan o`zining juda xilma-xil xarakatlari bilan tevarak- atrofidagi narsalarni
bilib oladi.
Bolada ixtiyorsiz diqqat xam usadi. Bola tug`ilgan paytlarda uning e`tiborini asosan
o`zining organikextiyojlarini kondiradigan narsalar jalb kilar edi. Endi bolaning diqqatini ung yaqinrok
bo`lgan xilma-xil narsalar jalb qiladi. Xarakatda bo`lgan yaqinrok tovush chikaradigan narsalar
bolaning diqqatini ko`proq jalb qiladi.
Bu yangi xarakatlarning paydo bulishi bolaning tevarak-atrofdagi narsalarni bilishini
yanada aktivlashtiradi. Bola o`zining qo`llarini, boshini timiskalab, ushlab ko`radi. Oyogini qo`li bilan
ushlab, ogziga tortadi. O`ziga yaqin turgan narsaga kizikib karaydi, qo`l uzatib, uni ushlab oladi.
Bunday xarakatlarni kila olish bolani kuvontiradi, u oyoqlarini pitirlatadi, qo`ladi, guv-
guvlaydi. Ushlab olgan narsasini silkitib ko`radi, sungra uni og`ziga solmoqchi bo`ladi.
Bola uch-turt xaftalik bo`lganidayok, unda xarakat xotirasining dastlabki kurinishlari
paydo bo`ladi. Birinchi shartli refleksning vujudga kelishi ana shunday dalolot beradi. Agar bolani
emizgan vaktidagidek qo`liga olinsa, u tamshanib, emishiga xarakat qiladi. Bola xarakatining usa borishi
bilan uning xarakat xotirasi xam usadi. Uch-turt oylik bolada yaqqol obrazli xotira paydo bo`lganligini
kuramiz.
Kattalarning aytgan so`zlarini tushunish bolada xotiraning o`sib borayotganligini
kursatadi. Olti-etti oylik bola oti aytilgan narsani biladi va uni kursatib beradi.
Go`dak xarakatlarining takomillasha borishi uning psixikasining yanada ko`proq
eplashtiradigan bo`lib qoladi. Besh oylik bola yonboshlab agdarilishi, sungra esa qornini erga berib
yota olishi mumkin. 7-8 oylik bola odatda karovotni yoki boshka bir narsani ushlab tik tura oladi. Endi
murakkabrok xarakatlar kila boshlaydi. Karovotning setkasini ushlaydi, sungra unga osilib chukkalab
turadi. Oldingi bir oyogini quyib oladi va nixoyat, urnidan turadi.
Jismoniy jixatdan yaxshi usgan bola 9-10 oylik bo`lganidan yura boshlaydi. Datslab bola
biror narsani ushlamay, o`zi mutsakil ravishda tik turadi, kiyinchilik bilan bulsa xam uz muvozanatini
saklaydi. Sungra kurka-pisa birinchi kadamlarini quyib alpinib-tolpinib yura boshlaydi.
Bola 6 oyga to`lganidan keyin xali gapirmasa xam, lekin unda nutksiz tafakkur
elementlari paydo bo`ladi. Aslini olganda, bola biror narsani yoki kimsani tanishni urgangan vaktdan
boshlab unda tafakkur elementlari bo`ladi. Xar-bir narsani tanib olish utgan tajriba asosida shu narsani
fikrlashni takoza qiladi. Bola biror yangi narsani bilishi bilan uni ilgari kurgan narsalari bilan
takkoslaydi, ularning bir-biriga uxlashligini yoki bir-biridan farkini belgilab oladi. Nutk paydo bulishi
va o`sishi bilan bolaning tafakkuri yanada usadi.
Bola nutkning o`sishi uchun kerakli asos, uning go`daklik davrida vujudga keladi.
Chinakam nutk go`dakning davridan utgandan keyin shakllanadi, lekin shunga karamay, go`dak bolada
nutkning dastlabki belgilari uning psixikasini utsirishda juda katta rol uynaydi. Page 24
24
Bola 8 oylik bo`lganida kattalarning gapini tushuna boshlaydi. Datslab u intonatsiyaga va
mimikaga ko`proq e`tibor beradi. Intonatsiyani , ya`ni ovoz oxangini uzgartirish bilanok , bola
kattalarning gapini tushunmay qoladi.
To`g`ri, bir yoshga tulguncha bolaning so`zlari o`ziga xos bo`ladi, asosan taklid
tarikasidagi va tovushga taklid qilib aytilgan so`zlar bo`ladi.
Bola nutkining bunda keyingi o`sishi kup jixatdan kattalarning gapiga taklid qilish yuli
bilan boradi. Bola kattalarning so`ziga taklid, yangi so`zlarini urganib oladi, shu so`zlarni jumla
tarikasida boglab ifodalashni urganadi. U kattalar bilan gaplashish va muomala qilish yuli bilan yangi-
yangi so`zlarni urgana boradi.
Bola bir yoshga tulguncha nutk va tafakkurni egallashga birinchi kadamlarnigina kuyadi.
Bola bogcha yoshiga etguncha uning tafakkuri va nutki yanada usa boshlaydi.
Organizmning xayoti va taraqqiyoti uchun mutlaqo zarur bo`lgan tabiiy extiyojlar tufayli
bolada dastlabki xsilar paydo bo`ladi va dastlabki paytlarda uning xislari shu tabiiy extiyojlar doirasi
bilan cheklanadi.
Tuyish yoki ochlik, issiklik yoki sovuk kotish, kanoatlanish , roxatlanish yoki norozilik
tugdiradi.
Bular bolaning tugma xislari bo`lib, bu xislarning fiziologik asosi tabiiy uz-o`zidan
saklash shartsiz reflekslari kurinishlarning xissiy formasidir.
Tug`ilgandan keyin dastlabki oylarda bolada chuchish xissi xam paydo bo`ladi. Bola
gavdasining xolati tusatdan uzgartirilsa, tusatdan birov bakirib yuborsa yoki biror narsa takillab ketsa,
bola bigillab yiglay boshlaydi. Nafasi kisilib qoladi. Mimika xarakterli tusga kiradi. Fiziologik jixatdan
karaganda bolaning bu xolatini shu bilan izoxlash mumkinki, bu xolat bosh miya po`stida tormozlanish
prottssessining keng yoyilganligini ifodalaydi, buning natijasida bosh miya po`stining tartibiga soluvchi
faoliyat tuxtab qoladi va endi bolaning xarakatini nerv sistemasining quyi bo`limlari boshkaradi.
Bolaning xarakatini sikibquyish unda norozilik va xatto gazab xissini tugdiradi.
Aksincha bolaning aktiv faoliyatida bulishi uchun imkoniyat beradigan xarakat erkinligi , unga xuzur
baxsh etadi, uni kuvontiradi. Bola yangi narsaga kizikib karaydi, sungra uni qo`li bilan ushlab
kurmokchi bo`ladi, uyinchoklarni uynaydi, uyinchoklarni tashlab yuborib va ularning takillab tushgan
tovushini eshitib xuzur qiladi.
Go`dak davrida bolada kelajak iroda protsesslarining boshlangich elementlari paydo
bo`ladi. Biz bu erda to`la ma`nodagi iroda protsesslari to`g`risida xali gapira olmaymiz. Bular iroda
protsesslarining fakat ayrim elementlari bulsa xam, lekin bola irodasining o`sishi katta axamiyatga ega.
Bola 6 oyga to`lganidan keyin uning xarakatlarida kattalarning xarakatlariga taklid qilish
katta rol uynaydigan bo`lib qoladi. Bu vaktda bola uz xarakatlarning maksadini unchalik anglamaydi.
Oldingi anglab, sungra xarakat kilmaydi, balki xarakat bilan maksad ayni vaktda paydo bo`ladi.
Bir yoshga tulish oldidan bolaning nutki usa borgan sari akli xam tez orta boradi.
Natijada irodaviy protsesslarning yanada tarakkiy etishiga yul ochiladi. Endi u uz xarakatlarining
maksadini yaxshirok anglaydigan bo`lib qoladi, kattalarning aytganini qiladi, unchalik murakkab
bulmagan iltimoslarini bajaradi. Mana shularning xammasi irodaning o`sishiga yordam beradi.
Bola bir yoshga etguncha unda dastlabki xam ijobiy, xam salbiy odatlar paydo bo`ladi.
Muayyan vaktda emishga odatlanish juda erta paydo bo`ladi. Bola 6 oyga to`lganidan boshlab,
yuvinishga odatlanadi. Shu bilan bir katorda bolada salbiy odatlar xam «qo`lga urganish» fakat
tebratgandagina uxlash, barmogini ogziga solib surish kabi salbiy odatlar xam juda erta paydo bo`ladi.
Shartli reflekslar odatlanishning fiziologik asosidir. Page 25
25
Bolada yoshlik chogidan boshlabok o`ziga xos xususyatlari borligini kuramiz. Bu
xususiyatlar temperament bilan boglik bo`ladi. Bolaning umuman xarakatchanligi, ta`sirlarga tez
berilishi, yangi xarakatlarni tez urganib olishi, bolaning kayfiyati mana shularning xammasida bola
temperamentining xususiyatlari sezilib turadi.
Ma`lumki, temperament bilan boglik bo`lgan individual xususiyatlarga tarbiyaviy ta`sir
utkazish juda kiyin bo`ladi. Birok bolaning yoshligidan boshlab bu ish to`g`ri yulga quyilsa , xar kanday
temperamentli bola xarakterida ijobiy sifatlarni tarbiyalash mumkin.
Birinchi davr- yangi tug`ilgan chakalok ( taxminan 2 oygacha bo`lgan) davrdir. Bu
davrda bola jismoniy jixatdan xali juda zaif bo`ladi, shu bilan birga, u jismoniy jixatdan nixoyat
darajada tez usadi va rivojlanadi. Bu davrda eng asosiy vazifa , bolani parvarish qilish, uning jismoniy
jixatdan normal o`sishini va rivojlanishini ta`minlash, uyqu , ovkatlantirish va shu kabilar soxada
rejimga rioya qilishdan iborat.
Ikkinchi davr – go`daklik ( taxminan ikki oylikdan to yura boshlagunga bo`lgan) davrdir.
Bu davrda bolaning psixikasi nixoyat darajada tez usadi. Kattalarning bu davrda bolaning psixikasini
utsirishga muttasil xarakat qilishi kerak.
Mana shu ikki davrning o`ziga xos xususiyatlarini xisobga olib,bolaning o`sishida biz
yuqorida aytib utgan juda katta muvaffakiyatlarga erishmok uchun butun shart-sharoitni yaratib bera
olamiz.
Shuni alohida ko`rsatish joizki, 1,6 3 yoshlar nutqning rivojlanishi uchun senzitiv davr hisoblanadi. Bu
davr aqliy rivojlanishning asosini, idrok va tafakkur harakatlarining yangi ko`rinishlarini tashkil etadi. 1
yoshli bola predmetlarni izchil, sistemali ravishda ko`rib chiqa olmaydi. U asosan predmetning
qandaydir bir ko`zga tashlanib to`radigan belgisiga o`z e`tiborini qaratadi va predmetlarni shu
belgilariga ko`ra taniydi. Keyinchalik yangi idrok harakatlarining egallanishi bolaning predmetli
harakatlarini bajarishdan ko`z bilan chamalab, harakat qilishiga o`tishda namoyon bo`ladi, endi u
predmetning bo`laklarini ushlab ko`rmasdan, balki chamalab idrok eta oladi. 2,5-3 yoshli bola
kattalarning ko`rsatgan namunasi, rangi shakli va kattaligiga ko`ra, aynan shunday predmetlarni
chamalab, idrok etgan xolda tug`ri topa oladi. Bolalar avval shakliga, so`ngra kattaligiga va undan
keyingina rangiga qarab ajrata oladilar. Bu jarayonda bola bir xil xususiyatga ega bo`lgan juda kup
predmetlar mavjudligini tushuna boshlaydi. Lekin, bola rasm chizishni boshlagani davrida
predmetlarning rangini e`tiborga olmaydi va o`ziga yoqadigan ranglardan foydalanadi. Tadqiqotlarning
ko`rsatishicha 2,5-3 yoshli bola 5-6 ta shaklni (doira, kvadrat, uchburchak, to`g`riburchak, ko`pburchak)
va 8 xil rangni (kizil, qovoq sariq, sariq, yashil, ko`k, siyohrang, oq, qora) idrok etishi mumkin. Rang va
shakllarning maqsadga muvofiq ishlatilishi jihatidan turli xil narsalarda turlicha namoyon bo`lishi
sababli, bu yoshdagi bolalar ularni idrok etganlari bilan ularning nomlarini aniq bulishlari va o`z
nutqlarida ishlata olishlari birmuncha qiyinroq. Kattalarning bu yoshdagi bolalardan ana shu rang va
shakllarni eslab qolishini talab etishlari birmuncha noto`g`ridir, buning uchun mos davr 4-5 yoshlar
hisoblanadi.
Bola 3 yoshigacha o`zlashtirgan so`zlar asosan predmet va harakatlarning nomlarini bildiradi. Nomlar
asosan uning vazifasini anglatadi, bunda predmet yoki harakatning tashqi ko`rinishi o`zgarsa ham uning
nomi o`zgarmaydi. Shuning uchun ham bola predmetlarning nomlarini ishlatilishini funktsiyalariga
bog`lagan holda tez o`zlashtiradi.
Ilk bolalik davrining boshlariga kelib, bolada birinchi tafakkur operatsiyalari yuzaga keladi. Buni bola
biror predmetni olishta harakat qila olganidan so`ng, uni sinchiklab o`rganishida ko`rishimiz mumkin.
Ularning tafakkurlari, asosan, ko`rgazmali-harakatli bo`lib, u atrof olamdagi turli bog`liqliklarni
o`rganishga xizmat qiladi. o`zidan o`zoqroq turgan koptokni biron-bir o`zunroq narsa bilan itarib Page 26
26
yuborish mumkinligini ko`rgan bola, endi mustaqil ravishda divan tagiga kirib ketgan koptokni tayoqcha
yordamida olish mumkinligini tafakkur eta oladi, Bu davrdagi bolalar tafakkurida umumlashtirish katta
o`rin-to`tadi. Umumlashtirishda nutq muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, soat deyilishi bilan bola qo`l
soatini yoki devordagi osma soatni ham tushunishi mumkin, Lekin, ular turlicha bo`lganligi bois, ularda
umumiylikni topish bola uchun birmuncha qiyinroq hisoblanib, bu borada fikrlash yordamga keladi va
umumlashtirishni tashkil etadi.
2-3 yoshli bolalar ma`lum bir predmetlarning o`rniga ularning o`rnini bosishi mumkin deb hisoblagan
boshqa narsalardan ham foydalanadilar. Masalan, o`yin jarayonida bola qoshiq yoki termometr o`rnida,
yogochdan yasalgan krovat yoki mashina o`rnida foydalanishi mumqin. Bir predmetni boshqasi o`rnida
qo`llaniladi.
Uch yoshgacha bo`lgan bolalarning psixik rivojlanishidagi asosiy yangi o`zgarishlar.
Yosh
davrlari
Bilishi
Harakati
Muloqoti
3 yosh
Nutqning shakllanishi. Obrazli
tafakkurning dastlabki nishonalari.
Atrof muhitdan o`zini ajratishi.
Qat`iylikni anglash.
Qo`l predmetli harakatlarning
rivojlanganligi.
O`z
hatti
harakatlarini
irodaviy
boshqarishning ko`rinishlari
O`z-o`zini anglashni
yubzaga keldishi, Dastlabki
axloqiy qoidalarni egallashi
2 yosh
Faol nutqni tushunishi va o`zida
yuzaga kelishi
Qo`l va oyoq funktsiyalariningg
aniq belgilanishi
Harakter asoslarining
shakllanishi
1 yosh
Nutqni tushunishning dastlabki
belgilari
Mustaqil Holda tik turish va
yurish
Nutqni
qo`llashning dastlabki
belgilari
10 oylik
Bog`liklik reaktsiyasini
yuzaga kelishi begona
muxit va begonalar
orasida xavotirlik
8 oylik
Sensamotor intellektning yuzaga
kelishi
Tayanib yurishi
Jest, mimika va
pantomimika yordamida
noverbal muloqoti
7 oylik
Yordam bilan turishi
5 oylik.
Yordam bilan o`tirishi
3 oylik
Ko`rish qobiliyatining shakllanishi Yon tomoniga o`tirilishi
Onaning jilmayishiga javob
qaytarishi
2 Hafta Onaning tovushini boshqa
tovushlardan farqlashi
1 Hafta Harakatlarni ko`zatishi •
Ilk bolalik davrining boshlariga kelib, bolada birinchi tafakkur operatsiyalari yuzaga keladi. Buni bola biror
predmetni olishta Harakat qila olganidan so`ng, uni sinchiklab o`rganishida ko`rishimiz mumkin. Ularning tafakkurlari,
asosan, ko`rgazmali-Harakatli bo`lib, u atrof olamdagi turli bog`liqliklarni o`rganishga xizmat qiladi. o`zidan o`zoqroq turgan
koptokni biron-bir o`zunroq narsa bilan itarib yuborish mumkinligini ko`rgan bola, endi mustaqil ravishda divan tagiga kirib Page 27
27
ketgan koptokni tayoqcha yordamida olish mumkinligini tafakkur eta oladi, Bu davrdagi bolalar tafakkurida umumlashtirish
katta o`rin-to`tadi. Umumlashtirishda nutq muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, soat deyilishi bilan bola qo`l soatini yoki
devordagi osma soatni Ham tushunishi mumkin, Lekin, ular turlicha bo`lganligi bois, ularda umumiylikni topish bola uchun
birmuncha qiyinroq Hisoblanib, bu borada fikrlash yordamga keladi va umumlashtirishni tashkil etadi.
2-3 yoshli bolalar ma`lum bir predmetlarning o`rniga ularning o`rnini bosishi mumkin deb Hisoblagan boshqa
narsalardan Ham foydalanadilar. Masalan, o`yin jarayonida bola qoshiq yoki termometr o`rnida, yogochdan yasalgan krovat
yoki mashina o`rnida foydalanishi mumqin. Bir predmetni boshqasi o`rnida qo`llaniladi.
Takrorlash va muhokama qilish uchun savollar.
1.Bog`cha yoshidagi bolalarning psixologik xususiyatlari.
2.Bog`cha davrida bola shaxsishntg rivojlanishi shart-sharoitlari.
3.Bog`cha yoshidagi bola faoliyatining psixologik xususiyatlari.
4.Bog`cha yoshdagi bolada xulq motivlarining rivojlanishi va o`ziga baho berishi shakllanishi.
5.Bog`cha yopshdagi bolada bilish jarayonining rivojlanishi.
6. Bog`cha yoshdagi bolaning maktabdagi ta`limga psixologik tayyorgaligi.Page 28
28
KIChIK MAKTAB YoShI DAVRINING PSIXOLOGIK XUSUSIYaTLARI
ReJA:
1. Kichik maktab yoshi davri haqida umumiy tushuncha.
2. Kichik maktab yoshi davrida o`quvchilarda bilish jarayonlarining rivojlanishi.
3. Kichik maktab yoshi o`quvchilarining jismoniy taraqqiyoti.
4. Maktabgacha yoshdagi bolalar shaxsining shakllanishi.
5. Bolanint maktabga psixologik tayyorgarligi.
Kichik yoshdagi o`quvchilarning 7-8 yoshdan 10-11 yoshgacha bo`lgan bolalar bo`lib,ular
boshlang`ich sinf o`quvchilari hisoblanadi.Bu yillarda bolaning hayoti va faoliyatida muhim
o`zgarishlar yuz beradi.Binobarin,ularning psixikasida ham sezilarli darajada o`zgarishlar
bo`ladi.Bolaning maktabga kirishi uning hayotida burilish chog`idir.Bola maktabga kirib o`qiy
boshlashi bilanoq.uning hayotida asosisy faoliyat o`qish bo`lib qoladi.O`qish o`quvchining
vazifasi,ijtimoiy burchidir.O`qituvchi bilan birinchi uchrashuvdayoqbolalar ko`p narsalarni eshitadi va
maktabdagi o`qish haqida ko`p narsalarni bilib oladi va o`qishning nimaligini anglay
boshlaydi.Maktabda bola sistemali ravishda yangiliklar oladi.Bu o`quvchining kundan-kunga orttirib
borayotgan,xilma-xil mazmundagi bilimlarning manbaidir.Bolaning bilimlarni sistemali ravishda
o`zlashtirib borishi natijasida undagi bilimning doirasi ham kengayib boradi,aqliy jarayonlar
rivojlanadi,shu bilan bir qatorda,bolaning emotsional va irodaviy xususiyatlari qayta tarkib
topib,rivojlana boshlaydi, Maktabdagi talim jarayonining o`zi bolaninig sezgi, idrok, tafakkur, nutq va
diqqatlariga yangi talablar qo`yadi. Maktabdagi o`qish, tashkiliy muayyan maqsadga qaratilgan ancha
ixtiyoriy protsesslar talab qiladi.Ko`rish sezgisi bilan idrok maktab ta`limida katta o`rin egallaydi.Gap
shundaki, odam tashqi dunyodan keladigan axborotning asrsiy qismini ko`rish retseptori faoliyati
orqali oladi. Ya`ni ko`rish retseptori orqali olinadigan axborot hamisha boshqa retsnptorlardan
keladigan axborotning 😯 % ga to`g`ri keladi. O`quvchilarga dars paytida o`z diqqat e`tiborini
uzoqdagi predmetlarga doimiy ravishda ko`chirib turishga to`g`ri keladi.
Masalan:o`quvchi diqqatini doskadan o`qituvchining oldidagi tsolga,so`ngra o`zi oldidagi
daftarga ko`chiradi.Bu jaorayon aksincha ham bo`lishi mumkin.Bu faoliyatda har ikkala ko`zni
to`xtovsiz ravishda moslashtirish zararuriyati tug`iladi.Bola ko`zini akkomadatsiya qobiliyati o`sa
boradi.Akkomadatsiyaning eng yuqori diopozoni 10 yoshli sh bolalardagina kuzatiladi.
Mashg`ulot jarayonida bolada gox uzoqqa,gox yaqinga qarashga extiyoj bo`ladi.Har ikkala
ko`zning simmetrik xolati ham sezilarli darajada boshlang`ich ta`limida takomillashadi.O`qish
faoliyatining boshlarida o`quvchilarning toliqishlari yuqorida ko`zsatilgan ko`rish sezgi jarayonida
akkomadatsiya va konvergentsiya aloqasi to`la garmoniyaga ega bo`lgan xolda takomillashadi,toliqish
zaiflashadi.Kichik maktab o`quvchilari ranglarni va rang tuslarni seza boshlaydilar.e.I.Ignatevning
tekshirishlari shuni ko`rsatadiki,asosiy rang tomonlarining tusini ajratish murakkab ishdir.Shuning
uchun bolalarni bunga o`rgatish kerak.1-sinf o`quvchilari qizil rangning o`rta hisobda 3 ta tusini,sariq
rangning 2ta tusini ajrata oladi.Yashil va ko`k ranglarni butunlay ajrata olmaydilar.1-inf
o`quvchilari,ayniqsa qizlar asosa eng ko`p uchraydigan qizil,sariq, yashil va ko`k ranglardan iborat 4
ta rangni yaxshi ajratadilar.
Agar bolalar rangning tuslarini ajratishga maxsus o`rgatilsa,ularda ranglarni farqlay olish
xususiyati ancha o`sib boradi.
Masalan bu sohada 20 ta eksperimental mashg`ulot o`tkazilganda, bolalar eng och ranggacha
bo`lgan ip kalavasini ajratganlar.Ana shundan keyin ular o`rta hisob bilan 12 ta qizil, 10 ta sariq,6 ta Page 29
29
yashil,4 ta ko`k ranglarni bir-biridan farq qila olganlar.Kichik maktab yoshi fonematik eshitish,ya`ni
nuttsqning,eshitishning rivojlapnishi va takomillashuvi davridir.O`qish mashg`ulotlari va yozma
mashqlar o`quvchilarda fonematik eshitishning ancha nozik xususiyatining paydo byuo`lishiga
yordam beradi.
Diqqat o`qish jarayonining zarur sharti bo`lib hisoblanadi.Idrokning
to`laligi,to`g`riligi,tezligi,esda qoldirishning tez va aniqligining diqqatiga bog`liqdir.Fikrlash
jarayonlari diqqat tufayli aniq,mantiqli, mazmunli bo`ladi.Chunki,o`quvchilarning mutstsaqil ravishda
masala echishlari va masala tushunishdan oldin ular diqqatning kuchi va barqarorligini
ta`minlaydi.O`quvchilarning aqliy faoliyatining zarur shartlarini ta`minlash uchun o`qituvchi kichik
yoshdagi o`quvchilar diqqatining xususiyatlarini yaxshi bilishi kerak.Diqqat asosiy nerv jarayonlari
bo`lgan qo`zg`alish va tormozlanishning yoki xususiyatlari to`laligicha namoyon bo`ladigan psixik
aktivligining muhim tomonidir.Qo`zg`alish va tormozlanish jarayonlari kitchik yoshdagi
o`quvchilarining bosh miya yarim sharlari po`tsida juda tez paydo bo`ladi.Shu sababli agar bir
qo`zg`aluvchi bolaning miya qobig`ida qo`zg`alishni vujudga keltirsa,2 qo`zg`ovchi bosh miyada juda
tezlik bilan yangi qo`zg`alish o`chog`ini tormozlab qo`yishi mumkin.Bu kichik yoshdagi bolaning
diqqatini jud atez va oson chalg`itish mumkinligini ko`rsatadi.O`quvchilar diqqatining bu xususiyatining
ularning o`qish materiallarini o`zlashtirishlariga xalaqit beradi.Shu sababli o`qituvchi bola diqqatini
bunday xususiyatlarini doimo esda tutgan xolda,darsning uning bir momenti bilan ikkinchisin
bog`lab,utsalik bilan o`tkazishi va bu momentlarning bir-birini tormozlab qo`ymasligi uchun darsning
har bir bosqichini yaxshilab o`ylab ko`rishi kerak.O`qish faoliyati tomonidan qo`yilgan jiddiy
talablarning bir qismi tabiiy o`quvchilarning diqqatini ishga soladi.O`qish jarayonining ta`siri otsida
kichik yoshdagi o`quvchilar diqqatining barcha xususiyati va sinflari intensiv ravishda o`sib boradi va
bu bilan ixtiyorsiz diqqatidan ixtiyoriy diqqatga ko`chsh osonlashadi.
Kichichk yoshdagi bolalarda emotsiyalik kuchli bo`lib,diqqatga ham o`z ta`sirini
o`tkazadi.Agar o`qish materiali o`zining yorqinligi,obrazliligi va jonliligi bilan ajralib tursa,diqqat
bilan ancha kuchli namoyon bo`ladi.Bu yoshdagi o`quvchildar diqqatning darsga jalb qilishning eng
muhim sharti o`qitishni ko`rgazmali qilish,illyutsratsiyalardan foydalanish hamda o`qituvchi nutqinig
yorqin,obrazli bo`lishidir.emotsionallik bir tomondan bola tafakkurining ham tanqidiy xarakteriga ega
emasligi bo`lsa,ikkinchi tomondan tafakkur taraqqiyotining xali uncha yuqori darajada
emasligidir.Bularning hammasi kichik yoshdagi o`quvchilarda tashqi diqqatning namoyon bo`lishiga
sabab bo`ladi.Shuning uchun o`qish materialini idrok etishda diqqatning o`zlashtirilishi lozim bo`lgan
materialining muhim tomonlariga emas,ikkinchi darajali tomonlariga qaratiladi.
Kichik yoshdagi o`quvchilarda ixtiyorsitz diqqat yuqori turadi.Lekin,maktabda o`qish birinchi
yiliyoq o`quvchilarda ixtiyoriy diqqatning vujudga kela boshlashiga kuchli ta`sir ko`rsatadi.Diqqatning
bu turi B.T.Annoevning yozishicha,»… katta odamlar bilan bolalarning birgalika faoliyati va
tarbiyaning maxsuli bo`lib hisoblanadi. Ixtiyoriy diqqatning yanada yaxshiroq o`sishi maktab yoshidagi
bolalarda idrok va tafakkurning tarbiyalanishga bog`liqdir». Kichik yoshdagi o`quvchilarning ihtiyoriy
diqqati to`g`risidagi masala bilin K.D.Ushenskiy ko`p shuqullangan. U ba`zi pedagoglarning, kichik
yoshdagi o`quvchilarda ihtiyorsiz diqqatning afzalligiga tayangan holda maktabdagi barcha o`qish
jarayonining faqat qiziqarli va maroqli qilib tashkil etish kerak degan fikrlarga qo`shilmagan.
O`qish faoliyatining birinchi davrlarida o`quvchilarning ixtiyoriy diqqatibutunlay
o`qituvchining hukumronligida bo`ladi. O`quvchilarning darsdagi diqqatini 1-sinf o`quvchilarining
o`zlari emas, balki o`qituvchining o`zi tashkil qiladi va yo`lga soladi. Masalan, darsda kichik yoshdagi
o`quvchi o`z diqqatini tarqoqligini enganligini uchun emas, balki o`zi itoat etishga majbur bo`lgan, Page 30
30
o`qituvchining ta`siri otsida quloqsolib o`tiradi. Muayyan maqsadga qaratilgan barqaror diqqat bolalarda
ham uncha rivojlanmagan tarmoqlanish jarayoni bilin bag`langandir.
Ma`lumki, idrok ham bilim manbaidir. Idrok murakkab aqliy jarayondir. Idrokda retseptiv,
pertseptiv va appertseptiv tamonlarni ajratish mumkin. Kichik yoshdagi o`quvchilarda idrakning o`sishi
yuqorida ko`rsatilgan retseptiv, pertseptiv va appertseptivdan iborat barcha tamonlarini qayta to`zilishi
va o`sishi demakdir.
O`quvchilar predmetlarni, ularning tasvirini va nutqini idrok qiladilar. Bolalar predmetlarni
idrok qilishi hususiyati ularni batafsil aniq aks ettirishlari bilin harakterlanadi. Bular diqqatning
hususiyati bilan tushuntiriladi. O`quvchilar diqqati asosan tashqi diqqat harakterida bo`lib, ichki diqqat
ularda hali taraqqiy etmagandir. Shuning uchun yaxshi tanlangan ko`rgazmali qurol kichik yoshdagi
o`quvchilarni o`qitishda foydalidir. Kichik maktab o`quvchilariga ta`lim berishda biror ko`rinishni, biror
predmetni aks ettiruvchi rasmlar va boshqa ko`rgazmali qurollar katta ahamiyatga egadir.
quyi sinf o`quvchilarning ukish protsessida materialni so`zma-so`z esga tusharishlari
xam katta urin egallaydi. Bunday esga tushirish yangi programma asosida qayta kurilgan yangi maktab
xayotida xam zarur urin olmokda.
O`quvchilarga yangidan-yangi bilimlarini berilishi ular nutkining lugat jixatdan tobora
o`sib borishni takoza kilayotganidan dalolot beradi. Kichik yoshdagi o`quvchilar xotirasining o`sishida
ikkta asosiy xarakterli momentlar borligini aytib utish zarur. O`quvchilar kupincha ukuv materialini
zarur narsa tarikasida esda koldirishga va esga tushurishga xarakat qiladilar. Ular bilim olishning
zaruriyatini tushunadilar, darsga tayyorlanadilar, bir-biriga savol beradilar. Uzlarining dasrdagi
javoblarining sifatiga e`tibor beradilar. Javoblariga beriladigan baxolarga diqqat bilan qo`lok
soladilar.
Kichik yoshdagi o`quvchilar xotirasining o`sishida ikkinchi xususiyat o`quvchilarda
abtsrak tafakkurning o`sishi munosabati bilan boglik bo`lgan katta uzgarishlardan iborat. Page 31
31
KIChIK YoShDAGI O`QUVChILARDA XAYoL.
Xayol qilish xotiramizdagi bor tasavvurlar asosida ularni qayta to`zish va shu asosida yangi
obraz yaratish demakdir. O`quvchilar bu faoliyatda uzlarida mavjud bo`lgan tasavvurlarga xam
tayanadilar. Xayol xammadan oldin kurgan va bilganlarini tez esga tushirishda tayanadi va shunda
samarali bo`ladi. Agar nimani esga tushirish ma`lum bulsa , demak xayol qilish uchun qo`lay zamin bor
deb xisoblash zarur.
Xayol ijodiy protsess bo`lib, uning mazmuni boy va xilma-xildir. O`quvchi bolalarning yosh
xususiyatlarini bilishi, o`quvchilarning kaysi bilim zapaslariga tayanish kerakligini mavjud tasavvur va
boyliklardan kaysi birini tanlab olish va undan foydalanish kerakligini xamda ularning xayol okimini
kaysi tomonga karab uzgartirish maksadga muvofik bulish maksadida bilish kerak.
Ma`lumki xayol faoliyat tafakkur bilan chambarchas boglangan bo`ladi. Fikrlash protsesslari
xayol tasavvurlariga tayanadi. Ba`zan fikrda ma`no ochilmagan bulsa u tushunarli bulmaydi. Jumladan ,
bolalar masallarni tinglashni va ukishni yaxshi ko`radilar, ammo 7-8 yoshli bolalar masallarning
ma`nosiga tushunib etmaydilar.
A.Krilovning masallarini ukiganda ukituvchi ularni anglab olishiga o`quvchiga yordam
bermasa , o`quvchi masalni moxiyatini anglab etmaydi. Bu xususiyatni o`quvchi dasr kitobidagi
xikoyalarga nisbatan emas., balki o`zining bolalarga berayotgan darslariga nisbatan xam esda tutishlari
lozim.
Shunday qilib, kichik yoshdagi o`quvchi tafakkurining o`sishi, ongning tobora yangidan-
yangi bilimlar bilan boyib borishi xayol obrazlarining uzgarishiga xam yordam beradi.
Xayol obrazlari bogcha yoshidagi bolalardagiga karaganda boyrok, murakkabrok, to`larok,
butunrok, va shu bilan birga differentsiallashgan bo`ladi. Obrazlarning boyishi va murakkablashishi
butun kichik yoshdagi o`quvchida davom etaveradi. Kichik yoshdagi o`quvchining xayoli xakikatga
tobora moslashgan xolda o`sib boradi.
KIChIK YoShDAGI O`qUVChILARDA TAFAKKUR VA NUTK.
Tafakkur faoliyati kichik yoshdagi davrda aloxida ravishda qayta tuzuladi. Bu qayta
tuzulish nimadan iborat? O`quvchilarga 1- sinfdayok tovush xarfi gap, kushish, ayirish kabi kuplab
mavxum tushunchalarni bilib olish to`g`ri keladi. Bolalar bu tushunchalarni bilishda tayyor mantikiy
ta`riflardan foydalanadilar.(Gap) Ilmiy tushunchalarni bilishda egallash oson emas. Gap shundaki, 1-2
sinf o`quvchilari tushunchalarni mutsakil ravishda ta`riflaganlarida kupincha bu tovush tushunchalarni
mutsakil ravishda tushunchalarning muxum belgilarigina emas, balki unga axamiyatli bulmagan
narsalarni kursatadilar. Maktabda ta`lim esa aniqlikni talab etadi.
KIChIK YoShDAGI O`qUVChILARDA XOTIRA VA XAYoL .
Bilimning mutsaxkam va ishonchli bulishi avvalo xotira protsessiga tayanuvchi
psixologik omildir. Xotira esda koldirish , esda saklash, ilgarigi urganilgan materialni qayta esga
tushurishdan iborat protsesslar bilan xarakterlanuvchi murakkab akliy faoliyat xisoblanadi. Xotira idrok
protsesslariga tayangan xolda idrok sotsaviga kiradi, o`zi esa idrokning asosiy sifatida namoyon bo`ladi.
I.M.Sechenov xotirani psixik xayotning asosiy shartidir deb xisoblaydi.
Xotiraning o`sishi va takomillashishi kishining maktabdagi ukish yillariga to`g`ri keladi.
Shuning uchun ukituvchi xotiraning nimaligini bilib kolmay balki xotiraning yoshiga karab uzgarishni,
ayniqsa kichik yoshdagi o`quvchilarning xotirasidagi xarakterli xususiyatlarni xam bilishi kerak.
Bolaning maktabga kirishi bilan xotira taraqqiyotining yangi boskichi boshlanadi. Page 32
32
O`quvchilarga birinchi sinfdan boshlab ukish materialni uzlashtirishni eng yaxshi
usullarini urgata borish zarur. Bolalar esda saklab kolish maksadida dars materialni kitobdan takroo-
takror ukiydilar. Ba`zan ukituvchining o`zi bunday usulni afzal kurib , o`quvchilarga materialni un,un-
besh marta ukishni tavsiya qiladi. Esda koldirishning bu usulini K.D.Ushinskiy passiv takrorlash deb
xisoblagan. Materialni uzlashtirish, esda koldiriladigan materialni qayta-qayta ukish bilangina emas,,
gapirib berish yuli bilan xam takrorlanib turilsa , ancha samarali bo`ladi.
KIChIK YoShDAGI O`qUVChILARNING DIqqATI.
Diqqat ukish protsessining zarur sharoiti bo`lib xisoblanadi. Idrokning to`laligi ,
to`g`riligi, tezligi esda koldirishning tez va aniqligi diqqatga boglikdir.
Fikrlash protsesslari diqqat tufayli aniq, mantikli, mazmunli bo`ladi. Diqqat ososiy nerv
protsesslari bo`lgan kuzgalish va tormozlanishining yosh xususiyatlari to`laligicha namoyon bo`ladigan
psixik aktivlikning muxim tomonidir.
Kichik yoshdagi o`quvchining davrida diqqat tez usadi. Maktabdagi tarbiya ishlari sinfda
olib boriladigan kamolot tashkilotlari uyushtiradigan o`ziga xos ishlar bolaning diqqatini
shakllantiruvchi va tarbiyalovchi yangi sharoitdir. Sinfda o`quvchining aytganlariga qo`lok solishga
o`zini kiziktiradigan narsalargina emas, balki o`zini bevosita kiziktirmaydigan narsalarga xam uz
diqqatini karatishga urgatish lozim. U darsda xam uyda xam diqqatni talab qiladigan ukish ishlarini
mutsakil ravishda bajarish kerak. Kichik yoshdagi bolalarda emotsionallik kuchli bo`lib, diqqatga xam
uz ta`sirini utkazadi. Agar ukish materiali o`zining yorkinligi , obrazliligi va jonliligi bilan ajralib tursa,
diqqat xam ancha kuchli namoyon bo`ladi. Bu yoshdagi o`quvchilar diqqatini dasrga jalb qilishning eng
muxum sharti ukitishni kurgazmali qilish, illiyutsralardan foydalanish xamda ukituvchi nutkning yorkin
va obrazli bulishidir.
Kichik yoshdagi o`quvchilar 7-8 yoshdagi 10-11 yoshgacha bo`lgan bolalar bo`lib, ular
boshlangich sinf o`quvchilari xisoblanadi. Bu yillarda bolaning xayot va faoliyatida muxum uzgarishlar
yuz beradi. Binobarin ularning psixikasida xam sezilarli darajada uzgarishlar bo`ladi.
Bolaning maktabga kirishi uning xayotida burulishi chogidir. Bola maktabga kirib ukiy
boshlashi bilanok uning xayotida asosiy ukish bo`lib qoladi. O`quvchining vazifasi ijtimoiy burchidir.
Ukituvchi bilan birinchi uchrashuvidanok bolalar kup narsalarni eshitadi.va maktabdagi ukish xakida
kup narsalarni bilib oladi va ukishning nimaligini anglay boshlaydi. Maktabda bola sistemali ravishda
yangiliklar oladi. Bu o`quvchining kundan-kunga ortib borayotgan, xilma-xil mazmundagi bilimlarning
manbaidir. Bolaning bilimlari sistemali ravishda uzlashtirib borish natijasida unda bilimning doirasi
kengayib boradi. Maktabdagi ta`lim protsessining o`zi bolalarning sezgi , idrok, xotira, tafakkur, nutk va
diqqatlariga yangi talablar kuyadi. Maktabdagi ukish muayyan maksadga karatilgan ancha ixtiyoriy
akliy protsesslarni talab etadi.
Kurish sezgi bilan idrok maktab talimida katta urin egallaydi. Gap shundaki, odam tashki
dunyodan keladigan axborotning asosiy qismini kurish retseptori orqali oladi. O`quvchilarga dars
paytida uz diqqat e`tiborini uzokdagi predmetlardan yaqindagi predmetlarga doimiy ravishda kuchirib
turishga to`g`ri keladi. Idrok xam bilim manbaidir. Idrok murakab akliy protsessidir. Idrok retseptiv,
pertseptiv va appertseptiv tomonlarni ajratish mumkin. Kichik yoshdagi o`quvchilarda idrokning o`sishi
yuqoridagi kursatilgan retseptiv, pertseptiv, appertseptivdan iborat barcha tomonlarning qayta tuzulishi
va o`sishi demakdir.
O`quvchilar predmetlarni, ularning tasvirini va nutkni idrok qiladilar. Bolalarning
predmetlarni idrok qilishning xususiyati ularni batafsil aniq aks ettirishlari bilan xarakterlanadi. Bular
diqqatning xususiyati bilan tushuntiriladi. O`quvchilar diqqati asosan tashki diqqat xarakterida bo`lib, Page 33
33
ichki diqqat ulardan xam tarakkiy etmagandir. Shuning uchun yaxshi tanlangan kurgazmali kurol kichik
yoshdagi o`quvchilarni ukitishda foydalidir. O`quvchilar nutkni idrok qiladilar. Ona tilining fonetik
tomoni tilda kanday bulsa xuddi shunday idrok kilinadi. Idrokning fonetik tomonidan to`g`riligi, albatta
o`quvchilarning tovushlarini – fonemalari talaffuz qilishlarida xam katta axamiyatga egadir. Ammo bu
etarli emas.
Agar boshlangich sinf o`quvchilari so`zlarni, ayrim fonemalarni noto`g`ri talaffuz kilsalar, bu
e`tiborsizlik oqibatidir. O`quvchi ayrim so`zlargina emas, balki jumlada ifodalangan fikrlarini, ayniqsa
konkret fikrlarini idrok qiladilar. Agar jumla oddiy tuzulgan bulsa kichik yoshdagi o`quvchilar usha
jumladan aks ettirilgan fikrlarni to`la , to`g`ri va tez idrok qiladi, kupincha ma`nosi o`ziga tanish
bulmagan ayrim belgilarni boshka tushunchalardan foydalanadi. Bola bogchaga ogzaki nutkni yaxshi
qilib olgan xolda keladi.
Agar bogcha yoshda bolalar nutkni amaliy ravishda egallasalar va bunda nutk bola xayotida
fakat muomala vositasi sifatida nomoyon bo`ladi, maktabda til aloxida ukitish predmeti bo`lib qoladi,
shu sababli bunga juda katta axamiyat beriladi. Maktabdagi ukish o`quvchilar nutkining mazmuniga
katta ta`sir kursatadi.
O`quvchilarning lugati yangidan-yangi so`zlar va tushunchalar bilan boyib, nutk esa
terminlar va yangi iboralar bilan tulib boradi.
Xar xil ukuv predmetlari o`quvchi nutki oldiga yangi talablar kuyadi. Matematikada kaysi
aniq nutk kerak bulsa, ukish darslarida o`quvchilarga keng, obrazli iboralar bilan tuldirilgan gaplar kerak
bo`ladi. Bolalar monologli nutkdan foydalanishda katta kiyinchiliklarga duch keladilar. Bolalarning
ogzaki va yozma nutklari urtasida fark borligini kuramiz. Bu fark shundan iboratki maktabgacha
yoshdagi bolalar, bir-biri bilan ogzaki nutk yordamida munosabatda bo`ladilar, yozma nutk esa, kichik
yoshdagi o`quvchilar uchun yangi notanish soxadir. Shu sababli yozma nutkni o`quvchilar kiyinchilik
bilan egallaydilar. O`quvchilar nutkni takomillashtirish uchun faol nutk bilan doimiy ravishda mashk
qilish talab etiladi. Buni ta`lim jarayonida xar doim esda tutish kerak.
Kichik maktab yoshidagi o`quvchilarda ixtiyorsiz diqqat utsun turadi. Lekin maktabda
ukish birinchi yiliyok o`quvchilarda ixtiyoriy diqqatning vujudga kela boshlashiga kuchli ta`sir
kursatadi. Diqqatning bu turi, Ananevning yozishicha: katta odamlar bilan bolalarning birgalikdagi
faoliyati va tarbiyaning maxsuli bo`lib xisoblanadi. Ixtiyoriy diqqatning yanada yaxshirok o`sishi
maktab yoshidagi bolalarda iroda va tafakkurning tarbiyalanishiga boglikdir. Kichik yoshdagi
o`quvchilarning ixtiyoriy diqqati to`g`risidagi masala bilan K,D,Ushinskiy kup shugullangan.U ba`zi
pedagoglarning, kichik yoshdagi o`quvchilarda ixtiyorsiz diqqatning afzalligiga, tayangan xolda
maktabdagi barcha ukish jarayonini fakat kizikishni va marokli qilib tashkil etish kerak, degan fikrlarga
kushilmagan. Ukish faoliyatining birinchi davrlaridayok o`quvchilarning ixtiyoriy diqqati butunlay
o`quvchilarning xukmronligida bo`ladi.
O`quvchilarning darsdagi ixtiyoriy diqqatini birinchi sinf o`quvchilarning uzlari emas, balki
ukituvchini o`zi tashkil qiladi va yulga soladi.
Bog`cha yoshidagi bolalar shaxsining shakllanishiga ko`ra, bu davrni uch bosqichga ajratish mumkin:
– birinchi davr – bu 3-4 yosh oraligida bo`lib, bola emotsional jihatdan o`z-o`zini
boshqarishning mustahkamlanishi bilan bog`liqdir;
– ikkinchi davr – bu 4-5 yoshni tashkil qilib axloqiy o`z-o`zini boshqarish;
– uchinchi davr esa shaxsiy ishchanlik va tadbirkorlik xususiyaning shakllanishi bilan xarakterlanadi.
Maktabgacha davrda axloqiy tushunchalar borgan sari qat`iylasha boradi. Axloqiy tushunchalar
manbai sifatida, ularning ta`lim-tarbiyasi bilan shugullanayotgan kattalar, shuningdek, tengdoshlari ham
bo`lishi mumkin. Axloqiy tajribalar asosan muloqot, ko`zatish, gaqlid qilish jarayonida, shuningdek, Page 34
34
kattalarning ayniqsa, onalarning maqtovi va tanqidlari ta`sirida o`tadi va mustahkamlanadi, Bola doimo
baho, ayniqsa maqtov olishga harakat qiladi. Bu baho va maqtovaar bolaning muvaffaqiyatga erishishga
bo`lgan harakatlarining rivojlanishida, shuningdek, uning shaxsiy hayoti hamda uning kasb tanlashida
ahamiyati juda kattadir.
Bog`cha yoshidagi davrda bolalarda muloqotning yangi motivlari yuzaga keladi. U shaxsiy va
ishbilarmonlik motivlaridir. Shaxsiy muloqot motivlari bu bolaning tashvishga solayotgan ichki
muammolari bilan bog`liq, ishbilarmonlik motivlari esa u yoki bu ishni bajarish bilan bog`liq bo`lgan
motivlardir. Bu motivlarga asta-syokinlik bilan bilim, ko`nikma va malakalarni egallash bilan bog`liq
bo`lgan o`qish motivlari qo`yiladi. Bu motivlar ilk bolalik davridan boshlanib, yuzaga keladigan
bolalarning tabiiy qiziquvchanligi o`rnida paydo bo`ladi. o`zini namoyon qilish motivlari ham bu yoshda
yaqqol namoyon bo`ladi. Bu motiv, asosan, bolalarning syujetli-rol`li o`yinlarda asosiy rol`ni
egallashga, boshqalar ustidan rahbarlik qilishga, musobaqaga kirishishga qo`rqmasligida, nima
bo`lganida ham yutishga harakat qilishlarida ko`rinadi. Maktabgacha yosh davri bolalari uchun kattalar
beradigan baholari juda muxim. Bolalar birinchi navbatda ma`naviy axloq me`yor va qoidalarini, o`z
majburiyatlariga munosabat, kun tartibiga rioya etish, hayvon va narsalar bilan muomala qilish
me`yorini egallaydilar. Bunday me`yorlarni egallash bu yoshdagi bolalar uchun qiyin hisoblanib, ularni
yaxshi o`zlashtirishi uchun syujetli-rol`li o`yinlar yordam berishi mumkin. Bog`cha yoshining oxirlariga
kelib, ko`pchilik bolalarda aniq bir axloqiy qarashlar tarkib topadi, shuningdek, odamlarga munosabat
bilan bog`liq bulgaya shaxsiy sifatlar ham shakllanadi. Kishilarga nisbatan diqqat-e`tibor, mehribon
bo`lishi xususiyatidir. Katta yoshdagi bolalar ko`p hollarda o`z xatti-harakatlari sabablarini tushuntirib
bera oladilar.
3-3,5 yoshlar oraligida o`zlarining muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklariga o`z munosabatlarini
bildiradilar va bu munosabat, asosan, ularning o`zlariga beradigan baholari asosida shakllanadi. 4 yoshli
bolalar esa o`z imkoniyatlariii real baholay oladilar. Lekin, 4-5 yoshli bolalar hali shaxsiy
xususiyatlarini idrok etishga va baholashga qodir emaslar, shuningdek o`zlari haqida ma`lum bnr
xulosani bera olmaydilar o`z-o`zini anglash layoqati katta bog`cha yoshidan rivojlanib, avval u qanday
bo`lganini va kelajakda qanday bo`lishini fikrlab ko`rishga harakat qiladi. Bu esa bolalar beradigan
“Men kichkina paytimda qanday bo`lgan edim?”, “Man katta bo`lsam qanday bo`laman?” singari
savollarida ko`rinadi. Kelajak haqida fikr yuritib, bolalar kelgusida kuchli, jasur, aqlli va boshqa
qimmatli insoniy fazilatlarga ega bo`lishiga harakat qiladilar.
Kichik va o`qish bog`cha yoshida bola xarakterining shakllanishi davom etadi. U asosan, bolalarning
kattalar xarakterini ko`zatishlari asosida tarkib topadi. Shu yillardan boshlab, bolada ahamiyatli
hisoblangan – iroda, mustaqillik va tashabbuskorlik kabi ahamiyatli shaxsiy xususiyatlar rivojlana
boshlaydi. Katta bog`cha yoshida bola atrofidagi odamlar bilan turli faoliyatlarda muloqot va
munosabatlarga kirishishga urgana boshlaydi. Bu esa unga kelajakda odamlar bilan muloqotga kirisha
olishida, ish bo`yicha va shaxsiy munosabatlarini samarali o`rnata olishida foyda keltiradi. Bu yoshdagi
bolalar shaxsining shakllanishida ularning ota-onalari haqidagi fikrlari va ularga beradigan baholari
nihoyatda ahamiyatlidir.
Bog`cha yoshidagi bolalarning xayoli asosan, ularning turli-tuman o`yin faoliyatlarida usadi, Biroq,
shu narsa diqqatga sazovorki, agar bog`cha yoshidagi bolalarda xayol qilish qobiliyati bulmaganda edi,
ularning xayoli ham xilma-xil bulmas edi. Bog`cha yonidagi bolalarning xayollari turli xil
mashg`ulotlarda ham usadi. Masalan, bog`cha yoshidagi bolalar loydan turli narsalar yasashni, qumdan
turli narsalar qurib o`ynashni va rasm solishni yaxshi ko`radilar. Ana shunday mashg`ulotlar bolalar
xayolining o`sishiga faol ta`sir qiladi. Page 35
35
Bog`cha yoshidagi bolalar xayolining o`sishiga faol ta`sir qiluvchi omillardan yana biri – ertaklardir.
Bolalar hayvonlar xaqidagi turli ertaklarni eshitganlarida shu ertaklardagi obrazlarga nisbatan ma`lum
munosabatlari yuzaga keladi,
Bog`cha yoshidagi bolalar hissiyoti va uning usishi. Bog`cha yonidagi bolalarda yoqimli va yoqimsiz
his-tuyg`ular g`oyat kuchli va juda tez namoyon bo`ladi. Bu yoshdagi bolalarning his-tuyg`ulari kun
jihatdan ularning organikextiyojlarining qondirilishi va qondirilmasligi bilan bog`liqdir. Bu
ehtiyojlarning qondirilmasligi sababli bolada noxushlik (yoqimsiz), norozilik, iztiroblanish tuyg`ularini
qo`zg`aydi.
Katta bog`cha yoshidagi bolalarda burch hissi – “nima yaxshi-yu”, “nima yomon”ligini anglashlari
bilan ularning axloqiy tasavvurlari orasida bog`liqlik bor. Katta odamlar tomonidan buyurilgan biron
topshiriqni bajarganlarida mamnunlik, shodlik tuyg`ulari paydo bulsa, biron tartib qoidani bo`zib
quyganlarida xafalik, ta`bi xiralik hissi tug`iladi.
Shuningdek, bog`cha yoshidagi bolalarda ma`naviy hissiyotlardan o`rtoqlik, do`stlik va jamoatchilik
hislari ham yuzaga kela boshlaydi.
Bolaning bog`cha yoshidagi davrida estetik hissiyotlari ham anchasi tyoz usadi. Bog`cha yoshidagi
bolalarda estetik hislarning namoyon bo`lishini, ayniqsa, ularning chiroyli, yangi kiyim-bosh
kiyganlarida juda yaqqol ko`rish mumkin,
Bolaning maktabda muvaffaqiyatli o`qishi ko`p jihatdan ularning maktabga tayyorgarlik darajalariga
bog`liq. Bola avvalo maktabga jismoniy jihatdan tayyor bo`lishi kerak. 6 yoshli bolalarning anatomik-
fiziologik rivojlanishi o`ziga xos tarzda kechadi. Bu yoshda bola organizmi jadal rivojlanadi. Uning
og`irligi oyiga 150 dan 200 gacha, bo`yi esa 0,5 sm gacha ko`payadi. 6 yoshli bolalar turli tezliklarda,
tez va engil yugura oladilar. Ular sakrash, kon`kida yugurish, changida uchish, so`zish singari
harakatlarni ham bemalol bajara oladilar. Musiqa bo`yicha mashg`ulotlarda bu yoshdagi bolalar xilma-
xil ritmik va plastik harakatlarni bajaradilar, turli mashqlarni aniq, tez, engil va chaqqon bajara oladilar.
Shuningdek, 6-7 yoshli bolalar nerv sistemasini mustahkamlash, ularni surunkali kasalliklardan xalos
etish, ko`rish va eshitish qobiliyatiga alohida e`tibor berish, shuningdek, umurtqa pogonasining to`g`ri
rivojlanishiga ahamiyat berish, nihoyatda muhim. Kattalar shu yoshdagi bolalar bilan ish olib borar
ekanlar, bu yoshdagi bolalar organizmi hali usishi davom etayotganligini doimo hisobga olishlari lozim.
Masalan, bolani majburan yozishga o`rgatish hali barmoq muskullari to`lik, rivojlanmaganlik sababli
ularga ma`lum darajada zarar keltyarishi yoki uni chiroyli yoza olmasligi, o`z-o`zidan bolani o`ziga
nisbatan ishonchini yoki o`qishga nisbatan qiziqishini kamayishiga olib kelishi mumkin. Keyingisi
bolaning aqliy tayyorgarligidnr. Ko`pincha aqliy tayyorgarlik deyilganda bolaning ma`lum bir
dunyoqarashi, jonli tabiat, insonlar va ularning mehnatlari haqidagi bilimlari tushuniladi. Ushbu bilimlar
maktabda beradigan ta`limga asos bo`lishi mumkin, Lekin so`z boyligi, ma`lum xatti-harakatlarni bajara
olish layoqati bolaning maktabga aqliy tayyorgarligining asosiy ko`rsatkichi bo`la olmaydi. Maktab
dasturi bolalardan taqqoslay olish, taxlil ega olish, umumlashgira olish, ma`lum bir xulosa chiqara olish,
shuningdek etarli darajada rivojlangan bilish jarayonlarini talab etadi. Masalan, 6-7 yoshli bola tabiat
haqida ayrim hodisalaryaigina emas, balki organizmning tabiat bilan bog`liqligini va o`zaro ta`sirini
ham tushunishi va o`zlashtirishi mumkin. 6-7 yoshli bolalar aqliy rivojlanishning natijasi bo`lib, yuqori
darajada rivojlangan ko`rgazmali obrazli tafakkur bilan bola atrof olamdagi predmetlarning asosiy
xususiyatlarini va predmetlar orasidagi bog`liqlikni ajrata olishidir. Shuni alohida ta`kidlab o`tish
lozimki, ko`rgazmali-harakatli va ko`rgazmali-obrazli tafakkur nafaqat 6-7 yoshli bolalar, balki kichik
maktab yoshidagi o`quvchilarning aqliy rivojlanishida ham asosiy funktsiyani bajaradi, Bu borada
bolada ma`lum bir ko`nikmalarning tarkib topganligi ham nihoyatda muhimdir. Page 36
36
Bolaning maktabda muvaffaqiyatli o`qishi nafaqat uning aqliy va jismoniy tayyorgarligi, balki shaxsiy
va ijtimoiy-psixologik tayyogarligiga ham bog`liq. Maktabga o`kish uchun kelayotgan bola yangi
ijtimoiy mavqeini – turli majburiyatlari va huquqlari bo`lgan va unga turli talablar quyiladigan –
o`quvchi mavqeini olish uchun tayyor bo`lmog`i lozim. Katta bog`cha yoshdagi bolalar asosan,
maktabda o`qish uchun ehtiyoj syozadilar, Lekin bu xohish va extiyoj motivi turlicha bo`lishi mumkin.
“Menga chiroyli forma, daftar, qalam va ruchkalar sotib olib berishadi. “Maktabda o`rtoqlarim ko`p
bo`ladi va men ular bilan mazza qilib uynayman?’, “Maktabda uxlatishmaydi” “Maktabning tashqi
ramzlari, shubhasiz maktabdagi bolalarni juda qiziktiradi, lekin bu maktabda muvaffaqiyatli o`qish
uchum asosiy sabab bo`la olmaydi”, “Men otamga o`xshagan bo`lishim uchun o`qishim kerak”,
“Yozishni juda yaxshi ko`raman”, “O`qishni o`rganama” “Maktabda qiyin misollarni echishni
o`rganaman”. Ushbu xohish va harakat bolaning maktabda muvaffaqiyatli o`qishi uchun tabiiy ravishda
asos bo`la oladi. Bolaning endi o`zini katta bo`lganini, bog`cha bolasi emas, balki ma`lum bir
majburiyatlari bor o`quvchi bulishnni anglashi, jiddiy faoliyat bilan shugullanayotganligini bilishi
nihoyatda muhim. Bolaning maktabga borishini istamasligi ham salbiy holat hisoblanadi. Maktabda
shaxsiy va ijtimoiy-psixologik tayergarlik balalarda tengdoshlari, o`qituvchilari bilan munosabatga
kirisha olish xususiyatini shakllantirishni ham o`z ichiga oladi, Har bir bola bolalar jamoasiga qo`shila
olishi. ular bilan hamkorlikda harakat qila olishi, ba`zi vaziyatlarda ularga yon bosib, boshqa
vaziyatlarda yon bosmaslikka erjsha olishi zarur. Ushbu xususiyatlar bolaning maktabdagi yangi
sharoitlarga tez moslasha olishini ta`minlab beradi. 6-7 yoshli bolalar o`qishdagi asosiy qiyinchalik,
ko`pincha bu yoshdagi bolalar o`qituvchini o`zoq vaqt davomida tinglab olmaydilar. O`quv
harakatlariga o`zoq vaqt o`z diqqatlarini tuplab olmaydilar. Bunga sabab, faqat, shu yoshdagi bolalarda
ixtiyoriy diqqatning rivojlanmaganligida emas, balki bolaning kattalar bilan muloqotga kirisha olishi
xususiyatiga ham bog`liq. Chunki, shu xususiyati rivojlangan bolalar erkin muloqotga kirisha oladilar,
qiziqtirgan narsalar haqida suray oladilar. Natijada ularning o`qishga bo`lgan qiziqishlari ortadi va
o`qituvchi gapirayotgan narsalarni diqqat bilan o`zoq vaqt eshita oladilar. Demak, bolaning maktabga
tez moslashishi va muvaffaqiyatli o`qishida shaxsiy va ijtimoiy-psixologik tayyorgarligining ham
ahamiyati juda katta.
Bu davrda bolalarda avvalo bilish sohalari, so`ngra esa emotsional motivatsion yo`nalish bo`yicha
yangi shaxsiy hayot boshlanadi. U yoki bu yo`nalishdagi rivojlanish obrazlilikdan ramzlikkacha bo`lgan
bosqichlarni o`taydi. Obrazlilik deyilganda bolalarning turli obrazlarni yaratishi, ularni o`zgartirish va
erkin harakatta keltirishi, ramzlilik deyilganda esa belgilar tizimi (matematik, lingvistik, mantikiy va
boshqalar) bilan ishlash malakasi tushuniladi. Maktabgacha yosh davrda ijodkorlik jarayoni boshlanadi.
Ijodkorlik layoqati, asosan, bolalarning konstruktorlik o`yinlarida, texnik va badiiy ijodlarida namoyon
bo`ladi. Bu davrda maxsus laeqatlar ko`qishklarining birlamchi rivojlanishi ko`zga tashlana boshlaydi.
Bilish jarayonlarida- ichki va tashqi harakatlarning sintezi yuzaga keladi. Biron bir narsani idrok qilish
jarayonida bu sintez pertseptiv harakatlarda, diqqatda ichki va tashqi harakatlar va holatlar rejasini
boshqarish va nazorat etishda, xotirada esa materialni esda saqlab qolish va esga tushirishning ichki va
tashqi to`zilmasini bog`lay olishda ko`rinadi. Tafakkurda esa amaliy masalalar ishining usullarini bitta
umumiy jarayoniga birlashtirish sifatida yaqqol namoyon bo`ladi. Shuning asosida nnsoniy intellekt
shakllanadi va rivojlanadi. Maktabgacha davrda tasavvur, tafakkur va nutq umumlashadi. Bu esa bu
yoshdagi bolalarda tafakkur qilish omili sifatida ichki nutq yuzaga kelayogganligidan dalolat beradi.
Bilish jarayonlarining sintezn bolaning o`z oia tiliii go`liq egallashi asosida yotadi. Bu davrda nutqning
shakllanish jarayoni yakunida boshlaydi. Nutq asosidagi tarbiya jarayonida bolada sodda axloq
me`yorlari va qoidalar egaldaniladi. Bu me`yor va qoidalar bola axloqim boshqaradi. Page 37
37
Bolaning uning atrofidagi kishilar bilan xilma-xil munosabatlari yuzaga kelib, bu munosabatlar
asosida turli xil motivlar yotadi. Bularning hammasi bolaning individualligini tashkil etib, uning boshqa
bolalardan nafaqat intellekti, balki axloqiy motivatsion jihatdan farqlanadigan shaxsga aylantiradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar shaxsi rivojlanishining asosiy o`zgarishlari, ularning o`z shaxsiy
sifatlari, layohatlari, muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklarini anglash, o`zini-o`zi anglashi kabi
xislarning yuzaga kelishi hisoblanadi,
Takrorlash va muhokama qilish uchun savollar:
1.Kichik maktab yoshidagi o`quvchilarning o`ziga xos psixologik xususiyatlari.
2. Maktabga ijtimoiy-psixologik moslashuv yullari
3. Bolalar intelektual rivojlanishda kichik maktab ahamiyati.
4. O`quv jarayoni davomida yuzaga keladigan muammolar;
5. Kichik maktab davridagi bolalar shaxsi rivojida yuzaga keladigan yangilanishlar. Page 38
38
O`SMIRLAR DAVRINING PSIXOLOGIK XUSUSIYaTLARI
ReJA:
1. O`smirlik davri haqida tushuncha.
2. O`smirlarning anatomik fiziologik xususiyatlari.
3. O`smirlarniig intelektual rivojlanishi.
4. O`smirlarning bilish jarayonlarining xususiyatlari.
5. O`smirlarning emotsional xayoti.
6. O`smirlar shaxsining tarkib topishi.
O`qituvchi va tarbiyachi uchun bolalarning o`smirlik davri psixologiyasini bilish psixologik
nuqtai nazaridan ham pedagogik nuqtai nazaridan ham muximdir. Bu davrni biz yana o`tish davri ham
deb ataymiz. O`smirlik davri asosan 11-15 yoshdagi bolalarni o`z ichiga qamrab oladi, ya`ni 5-8 sinf
o`quvchilarini.
O`smir o`quvchilarni ta`lim va tarbiya berish ishlarida uchraydigan ayrim qiyinchiliklar bu
yoshdagi bolalarning psixik rivojlanishi va hususiyatlarini ba`zan etarli darajada bilmaslikdan yoki inkor
qilishdan kelib chiqadi.
Kichik va katta yoshdagi maktab o`quvchilariga qaraganda o`smirlik yoshidagi bolalarni
tarbiyalashda juda ko`p qiyinchiliklar bo`ladi. Chunki, kichik bolaning katta odamga aylanishi jarayoni
juda kiyin kechadi. Bu jarayon o`smirlar psixologiyasining odamlar bilan bo`lgan munosabat
formalarining jiddiy ravishda o`zgarishi, hamda hayot sharoitining o`zgarishi bilan bog`liqdir.
Bu davrda o`smirlarning o`z shaxsiy fikrlari paydo bo`ladi. Ularda o`z qadr-qimmatlari
haqidagi tushuncha kengayadi. Ilmiy psixologiyaning aniqlashi bo`yicha o`smirlarningpsixik
taraqqiyotini xarakatga keltiruvchi kuchlar, ularning faoliyatlari bilan tug`iladigan extiyojlar bilan bu
extiyojlarni qondirish imkoniyatlari o`rtasidagi dialektik qarama-qarshiliklarni yuzaga kelishi va bartaraf
qilinishidan iboratdir.
Qarama-qarshiliklar ancha yuksak darajadagi psixik taraqqiyotini, ancha murakkab shakldagi
faoliyat turlarini va shaxsning qator yangi psixologik hususiyatlarini tarkib toptirish orqali bartaraf
qilishdan iboratdar.Shundan keyin psixik taraqqiyotning yuksakroq bosqichiga o`tiladi.sana shu nuqtai
nazardan o`smirlik yoshini yanada oydinroq qarab chiqaylik. Bola boshlang`ich sinfni tugatadi.
Bolaning o`rta maktabda o`qishga o`tishi uning hayotida burilish davri hisoblanadi.O`smirlarning yangi
ijtimoiy jixatdan tashkil topgan va rang-baranglantirilgan faoliyatni uning psixologik hamda shaxsning
tarkib topishiga asos, sharoit va vosita xizmat qiladi.
Shunday qilib, o`smirlarga ta`lim-tarbiya berishning yangi to`g`ri usullari hamda vositalarni
topishi uchun o`smirlik yoshining o`ziga xos hususiyatlarini jismoniy va psixologik taraqqiyotini yaxshi
bilishimiz kerak. O`smirlik yoshining mazmuniy xarakteritsikasi vaqt o`tishi bilan o`zgarib boradi,
chunki inson xayotining xususan ijtimoiy sharoitlari o`zgaradi.
Psixologiya taraqqiyotining biologik omillariga o`smirlar ongiga og`ir, ba`zan kuchi
etmaydigan bo`lib tushadigan, ularni jiddiy psixik inqirozga va hayajonga soladigan, masalan:
o`smirlar uchun xarakterli bo`lgan norozilik, qo`pollik, qaysarlik, o`z-o`zini analiz qilishga moyillik
sub`ektiv olamga va shunga o`xshash hislatlarni keltiradigan jinsiy etilishga nixoyatda katta axamiyat
beradilar.
Jinsiy etilish munosabati bilan paydo bo`ladigan yangi sezgilar fikrlar,maylliklar,kechinmalar
guyo usmirlar ongida xukmron bo`ladi.Ularning xulki atvorini belgilaydi.Mana shu tarika oqibat
natijada o`smirlarning psixologik qiyofalari asosan yolg`iz sof biologik omil deb qaraladi. Page 39
39
Psixologlarning fikricha yosh psixologik xususiyatlari faqatgina yolg`iz biologik jihatidan
etilishi va taraqqiyot etilishining natijasi bo`lmay balki bolaning ijtimoiy hayot sharoitlari va
faoliyatlarining o`zgarishi hamda bu jihatdan yangi ijtimoiy omillarning paydo bo`lishi natijasida
o`smirning taraqqiyotiga va unga beriladigan maktabdagi ta`lim va tarbiya berishni aniq tashkil qilish
o`smirlarning konkret hayot sharoitlari va faoliyatning mahsuli deb qarab bo`lmaydi.
Boshqacha qilib aytganda ijtimoiy sharoitlar rolini konkret hayot sharoitlari va
faoliyatlarining roliga almashtirib bo`lmaydi.Mana shu yuqorida aytilganlardan shunday xulosa qilish
mumkinki,o`smirning yoshi va uning hususiyatlari absolyut ahamiyatli kasb etmaydi shu munosabat
bilan o`smirlik yoshi mutloqo aniq ma`lum va absolyut chegara hamda xarakteritsikaga ega emas bu
erda ancha muhim bo`lgan ma`lum fikrlar bor.
Bu farqlarni konkret ijtimoiy omillarning ta`siri bilan va o`smirlarga beriladigan turli ta`lim
va tarbiya sharoitlarining ta`siri bilan tushuntirish mumkin.Taraqqiyotning asosiy yo`nalishi bolaning
o`smirlik davridagi taraqqiyotining asosiy xarakteritsikasini ajratish mumkin.O`smirlik davri
organizmning jo`shqin o`sish davridir. Bu davrda tananing intensiv ravishda rivojlanishi yuzaga
keladi,Musqo`l apparatlari mutsahkamlanadi va skeletning suyaklanish jarayoni davom etadi.
Bu davrda yurak qon tomirlari sitsemasining taraqqiyotida mos kelmaslik hodisasi
kuchlaniladi. Bu paytda yurak xajmi jihatidan ancha kattalashadi,ancha kuchli ishlay boshlaydi.
Ko`pincha qon aylanishining vaqtincha bo`zilishida qok bosimining yoshga bog`liq xolda
ko`tarilishiga,yurak faoliyatining zo`r berilishiga olib keladi. Natijada o`smirlarda uchraydigan bosh
aylanishi, yurak urishi, bosh og`rig`i paydo bo`ladi.
O`smirlarning yoshi ham jismoniy psixik hususiyatga egadir,organizm Pavlov ta`limotiga
ko`ra,bir butun sitsemadan iborat bo`lib,bunda barcha to`qimalar va organlar fiziologik jarayonlar
uzviy ravishda bir-biri bilan bog`langan bo`ladi.
Lekin bir butunlikda nerv sitemasi va uning bilan bog`langan yuqori qismi I.P.Pavlov so`zi
bilan aytganda organizmda sodir bo`ladigan barcha hodisalarni boshqarib turuvchi bosh miya po`tsi
asosiy etakchi rolni o`ynaydi.O`smirlik yoshida nerv sitsemasining yuqori qismi sifat jihatidan o`sa
boshlaydi va miya ichki to`zilishining murakkablashishga o`tadi.
Katta yarim sharda nerv xujayralarning etishi tugallanadi.O`smir organizmining jismoniy
taraqqiyoti uning organlari va to`qimalarining rivojlanishi bosh miya po`tsining boshqaruvchanlik roli
otsida amalga oshadi,ammo o`sib borayotgan to`qimalar va organlar o`z navbatida nerv sitsmasining
o`sishiga ta`sir ko`rsatadi.O`smirlik yoshida o`pkaning xajmi kattalashadi nafas olish ancha miqdorda
tezlashgan va sayoz bladi.O`smirlik yoshida bola qancha toza havoda yursa shuncha foydalidir.
Bu davrda ichki sekretsiya bezlarining qayta qurishiga bog`liq bo`lgan jinsiy etilish
davridir.Bu bezlarning etilishi kishi organizm faoliyatida xizmati juda kattadir.O`smirlik yoshining
xarakterli xususiyatlaridan biri jinsiy etilish jarayonidir.
Jinsiy etilishning boshlanishi ko`p jihatdan iqlimga va milliy epiografik omillarga va shuning
bilan birga individual xususiyatlarga bog`liqdir.
Kuzatishlar shuni ko`rsatadiki jinsiy etilishning boshlanish davri o`g`il bolalarda 12-13
yoshda,qiz bolalarda 11-12 yoshda boshlanadi.Ko`pchilik o`g`il bolalar hozirgi vaqtda jinsiy etilish 15-
16 yoshda,qiz bolalarda 13-14 yoshlarda kuzatiladi.
O`qituvchilar sinf rahbarlari datsavval shkni chuqur anglashlari lozimki,jinsiy etilish
organizmning jismoniy taraqqiyotiga ta`sir qilishdan ularning psixik rivojlanishiga ham katta ta`sir
kursatadi.O`smirlarda jinsiy etilish bilan birga shu paytgacha ularga noma`lum bo`lgan qandaydir
xislar,kechinmalar qarama-qarshi jinsga spetsifik qiziqish noma`lum mazmundagi kitoblarga
qiziqishlarning paydo bulishi tabiiydir. Page 40
40
O`smirlik davrida nutqning rivojlanishi bir tomondan so`z boyligini oshishi hisobiga bo`lsa, ikkinchi
tomondan tabiat va jamiyatdagi narsa voqea va hodisalarning mazmun mohiyatini anglashlari hisobiga
bo`ladi. Bu dovrda o`smir til yordamida atrof-borliqni aks zttirilishi bilan bir qatorda nnson
dunyoqarashini ham belgilab berish mumkinligini his qila boshlandi Aynan usmirlik davridan boshlab,
iison aynan nutq bilish jarayonlarining rivojlanishini belgilab berishini tushuna boshlaydi o`smirni
ko`pincha muomalada so`zlarni ishlatish qoidllari – “qanday qilib to`g`ri yozish kerak?”, “qanday qilib
yaxshiroq aytish mumkni?” kabi savollar juda qiziqtiradi. o`smirlar maktabdaga o`qituvchilar. kattalar
sta-onalar nutqidagi kamchiliklarga kitob, gazeta radio va telividenie diktorlari xatolariga tez e`tibor
beradilar. Bu holat o`smirning bir tomondan o`z nutqini nazorat qilish urgatsa, ikkinchi tomondai
kattalar ham nutk, qoidalari bo`zilishi mumkinligini bilishlariga va o`zida mavjud xatoliklarni
birmuncha barham toptirishlariga olib ksladi.
O`smir so`zlarning kelib chiqish tarixga, ularniig aniq mazmuni va mohiyatiga juda qieiqadi. U endi
o`z mutqida yosh bola singari emas, bolki katta oddmlardan so`zlarni tanlashga harakat qiladi. Nutq
madaniyatnii egallash borasida o`smir uchui o`qituvchi, albatta, namuna bo`lishi shartdir. Aynon maktvb
ta`limi o`smir bilshi jarayonlarini rivojlanish yo`nalishinn sifat jihatidan o`zgarishdi asosiy omil bo`lib
xizmat qiladi. Bilish jarayonlarining rivojlanishida nutq ham oshadi, ham yozma mavjud bo`lishi bilan
ham kuchli vosita xisoblamadi. Maktabdagi O`quv Jarayonlarining to`g`ri tashkil etiliishi va amalga
oshirilishi bilan o`smir nutqining to`g`ri rivjlanishiga sharoit yaratiladi Nutqni o`zlashtirishga harakat bu
o`smirniig muomala, bilish va ijodiy faoliyatga kirilishi ehtiyoj va intilish hisoblanadi.
O`smirlik davrida o`qish va yozma monologik nutq jadal rivojlanadi. 5 sinfdan boshlab to 9-sinfgacha
o`kish to`g`ri, tez va ifodali bo`lish darajasidan, yoddan ifodoli, ta`sirli aytib bera olish darajasigacha
ko`tariladn. Monilogik nutq esa asardagi kichik bir parchani qayta so`zlab berishdan, mustaqil ravishda
nutq va chiqishlar tayyorlash, ogzaki mulohaza yuritish, fikr bildirish va ularii asoslab berishgacha
o`zgaradi. Yozma nutq ham yaxishlangan holda o`smirlar endi ularga berilgan erkin mavzu bo`yicha
mustaqil holda insho yoza oladilar, O`smirlarning nutqi tula tafakkur bilan bog`liq holatida amalga
oishriladi. 5-6 sinflardagi o`quvchilar ogzaxi va yoama matn uchun reja to`zib, unga omal qila oladalar.
O`smirlik davrida nazariy tafakkur yuqori ahamiyatga ega bo`la boshlaydi. Chunki bu davrdagi
o`quvchilar atrof-olamdagi boglanishlar mazmunini yuqori darajada bilishga harakat qiladilar. Bu
davrda o`smirning bilishga bo`lgan qiziqishida progress sodir bo`ladi. Ilmiy nazariy bilimlarning
egallab olinishi tafakkurning rivojlanishiga olib keladi. Buning ta`sirida isbot, dalilar bilan fikrlash
qobilyati rivojlanadi. Unda deduktiv xulosalar chiqarishga qobiliyat paydo bo`ladi.
Maktabda o`kitiladigan fanlar usmir uchun o`z taxminlarini yuzaga keltirish yoki tekshirish uchun
sharoit bo`lib xizmat kiladi J.Piajening ta`kidlashicha, “Ijtimoiy xayot uch narsaning ta`siri – til,
mazmun, koidalar asosida shakllantiriladi”. Bu borada o`zlashtirilgan ijtimoiy munosabatlar o`z-o`zidan
tafakkurini yangi imkoniyatlarini yaratadi.
11-12 yoshdan boshlab o`smir endi mantikiy fikrlab xarakat kila boshlaydi O`smir bu yoshda xuddi
kattalar singari keng kamrovai taxlil etishni urgana boshlaydi. O`smir tafakkurning nazariy
darajaga kanchalik tez ko`tarila olishi, o`kuv materiallarini tez va chukur egallashi uning intellektini
xam rivojlanishini belgilab beradi. O`smirlik davri yuqori darajadagi intellektual faollik bilan
farklanadi. Bu faollik o`ta kizikuvchanlik xamda atrofdagilarga o`z layokatlarini namoyish
etish, shuningdek, ulardli yuqori baxo olish extiejining mavjudligi bilan belgilanadi usmirning
kattalarga beradigan savolllri mazmunli, muloxazali va aynan o`sha masala doirasida bo`ladi. Bu
yoshdagi bolalar turli-farazlarni keltira oladilar taxminiy fikr yuritib, tadkikot utkaza oladilar
xamda matlum bir masala buyicha mukobil variantlarni takkoslay oladilar. O`smir
tafakkur ko`pincha umumlashtirishga moyil bo`ladi. Respublikamizning bozor iktisodi sharoitida Page 41
41
utishda kishilardagi amaliy tafakkurning axamiyati oshmokda. Amaliy tafakkur tizimiga
kuyidagi akliy sifatlar qiradi:
– tadbirkorlik. tejamkorlik, xisob-kitoblik, yuzaga kelgan muammolarni tez echa olishlik va
boshkalar.
Kursatilgan barcha sifatlar mavjud bo`lgan takdirdagina amaliy tafakkurini rivojlangan deb xisoblash
mumkin. Bu sifatlarni 1 sinfdanok rivojlantira borish nixoyatda muxim usmirlik davrida ishbilarmonlik
sifatini o`kuvchilarning o`z-o`zini boshqarishni yulga kuyishi umumiy foydali tadbirkorlik
ishlarida ishtirok etishi arqali rivojlantirish mumkin. Bu borada ukuvchi ijrochi rol`ida emas balki
boshkaruvchi, mustakil yul tanlovchi va| tadbirkorlik munosabatlarida o`zi ishtirokchi bo`lgan
takdirdagi rivojlanish amalga oshishi mumkin. Bu yoshda tadbirkorlikni rivolantirishda ko`prok
mustakillikning berilishi usmir amaliy tafakkurining rivojiga ijobiy ta`sir ko`rsatadi. usmir yoshdagi
bolalarda tejamkorlikni rivojlantirish aklning boshka sifatlariga nisbatan osonrok kechadi,
buni kuprok ularning kiziktiradigan narsalarga mustakil ravishda xisob-kitob qilib borishga kullash
orkali amalga oshirish mumkin usmirlarda yuzaga kelgan muammolarni tez va operativ xolda
echish malakasini shakllatirish birmuncha qiyinrok kechadi. Albatta, bu bolaning temperamentiga
xam boglab. Barcha usmirlarni xam tez yullab, tez xarakat qilishga urgatish mushkul, lyokin ularni biror
muammo yuzaga kelishi bilan orkaga chyokinmay, zudlik bilan echishning umumiy koidalariga
o`rgatib borish mumkin. Usmirlik davrida entellektning yuqori darajada rivojlangan bo`lishi kimmatli va
obruli xisoblanadi O`smir shaxsida va uning bilishga kizikishidagi o`zgarishlar o`zaro boglik bo`ladi.
Ixtiyoriy psixik jarayonlarning rivojlanishi o`smirdagi shakllanib kelayotgan shaxs mustakilligiga
tayanadi, o`zining shaxsiy xususiyatlarini anglash va shakllantirish imkoniyatlari esa undagi tafakkuriy
rivojlanishi bilan belgalanadi.
O`smirlik davrida diqqat, xotira, tasavvur to`la mustakillik kasb etib, endi ularni o`z ifodasiga ko`ra
boshkara oladigan bo`ladi. Bu davrda kaysi etakchi funktsiya (dikkvti, xotirami yoki t`savvur ustunlik
kilayotgani yakkol namoyon bo`lib, Xar bir o`smir o`zi uchun axamiyatlirok bo`lgan funktsiyani
e`tiborga olish imkoniyatiga ega bo`ladi, O`shbu funktsiyalarning rivojlanish xususiyatlarini kurib
chikamiz.
Diqqat:Agar kichik maktab davrida ixtiyorsiz diqqat ustunlik kilsa, o`smirlik davrida bola o`z diqqatini
o`zi boshkara oladi. Dars davamida intizomning bo`zilishi aksariyat xollarda ukuvchilar diqqatsizligidan
emas, balki ijtimoiy sabablar bilan belgilanadi. O`smir o`z diqqatini to`la ravishda o`zi uchun axamiyatli
bo`lgan va yuqori natajalarga erishishi mumkin bo`lgan faoliyatlarga karata oladi. Usmirni diqqati
yaxshi boshkariladigan va nazorat etiladigan darajada rivojlangan bo`lishi mumkin. Bolaning
rivojlanayotgan ixtiyoriy diqqati o`kituvchi tomonidan doimo ko`llab-kuvvatlanishi juda zarurdir.
Pedagogik jarayonda ixtiyorsiz diqqatni ixtayoriy diqqat darajasiga ko`tgarish uchun bir kancha uslublar
ishlab chikilgan, shuningdek, o`smirning dars jarayonida o`z tengdoshlari orasida o`zini ko`rsatashi
uchun sharoitni yaratilishi xam usmirdagi diqqatni ixtiyorsizlak ixtayoriga aylanishida zamin bo`lib
xizmat qilishi mumkin. Lekin, o`smirlik davrida juda kattik charchash xolatlari xam bo`ladi, Aynan 13-
14 xamda 16 yoshlarda charchash chiziga keskin ko`tariladi. Bunday xolatlarda o`smir atrofdagi narsa
va vokealarga to`lik diqqatini karata olmaydi, diqqatini ko`rnishlariga usmirlik erishish va yo`kotish
bo`yicha tula karama-karshi bo`lgan davr xisoblanadi.
I D R O K O` S I Sh I.
Usmir idroki kichik maktab yoshidagi o`quvchilar idrokidan keskin farq qiladi.O`smir voqelikdagi
narsa va xodisalarning tashqi tomonlarinigina emas,balki narsa va xodisalarni ancha murakkab analiz
va sintez qilish qobiliyatiga ega bo`ladi. Page 42
42
Kuzatishlar shuni ko`rsatadiki,o`smirning idroki va kuzatishi ba`zi xollarda o`zining
sinchkovligi va ko`p xollarda o`zining yuzakiligi va tasodifiyligi bilan ajralib turadi.Bu esa
o`quvchilarning o`zi idrok qilayotgan narsaga turlicha munosabatda bo`lishning natijasidir.Buning
hammasi shuni ko`rsatadiki.o`smirlik yoshidagi idrok va kuzatish jarayoni xali shakllanish bosqichida
bo`ladi.
O`smirlik yoshida xotira xususiyatlari sezilarli darajada o`zgaradi.Kichik yoshdagi
o`qituvchilarda ko`proq mexaniq xotira,o`smirlik davrida esa o`quvchilarda mantiqiy xotira asosiy o`rin
to`tadi.
O`smirlarda boshqa psixik jarayonlarga bog`liq xolda hayol ham rivojlanadi. Ma`lumki, hayol
ikki ko`rinishda namoyon bo`ladi:
TASAVVUR HAYoL VA IJODIY HAYoL.
1) Tasavvur hayol – o`smirlarda ancha rivojlangan bo`ladi va bu ta`lim bilan bog`liq holda
sodir bo`ladi. O`smirlar yorqin, qiziq voqealarni aks ettiradigan sayohatlar haqidagi sarguzasht asarlarni
qiziqish bilan o`qiydilar.O`smirlarning emotsional hayotida kichik maktab o`quvchilari emotsional
hayotiga nisbatan yangi bosqich boshlanadi. Yangi ijtimoiy hayot xodisalari va boshqa odamlarning
xatti-harakatlariga nisbatan yangi munosabatlar vujudga keladi.Bunda eng avval o`smirlarning kattalar
bilan munosabati va ular bilan bog`liq bo`lgan kechinmalar va o`z tengqurlari bilan bog`liq bo`lgan
kechinmalar kiradi.
O`smir o`ziga erkin fikrlash imkoniyati berilishini, kattalar unga jiddiy munosabatda bo`lishini
xoxlaydi. O`smirning bunday xoxishlari ko`pincha e`tiboringiz qolib ketadi. Natijada o`smirda tevarak
atrofga ayniqsa yaqinlariga nisbatan norozilik, g`azablanish kabi his – tuyg`ular paydo bo`ladi
Ayrim katta o`smirlarni kichkina bola deb mensimay munosabatda bo`ladilar, ularga
iltifotsizlik qiladilar. Bu o`smirga qattiq ta`sir qiladi. Bolaning katta bo`lganligini anglash u bilan jiddiy
munosabatda bo`lish unga quvonch bag`ishlaydi. O`smirlarda kattalar bilan boshlangan munosabatlar va
kechinmalar bilan birga o`zlarining tengqurlari bilan munosabatlar boshlanadi.
O`zaro munosabatlarda o`smir yurak sirlarini izhor etish ehtiyojini sezadi, o`ziga yaqin do`ts
axtaradi. O`smirning kechinmalari ichida jamoa hayoti bilan bog`liq bo`lgan kechinmalar katta o`rin
egallaydi. Jamoa o`smirga shuning uchun kerakki, o`smir jamoada o`z tengqurlari bilan munosabatda
bo`lish itsagini qondira oladi, umumiy hayajonlanish, ma`lum kechinmadan tashabbus yoki o`ylagan
ishdan kelib chiqadigan umumiy emotsional holatlarni jamoa bilan birga boshidan kechiradi.
I R O D A
O`smirning o`tish davri, yoshi irodaning o`sish davri bo`lib sanaladi. Bizga ma`lumki iroda,
ma`lum belgilarga, maqsadga erishishdagi qiyinchiliklarni enga bilishda namoyon bo`ladi.
O`smirning oldida juda ko`p vazifalar turadi. Bunda o`smir qiyinchiliklarni engishga tayyor
bo`lsagina ana shu vazifalarni to`la to`kis his qila oladi. Shuning uchun o`smirlarda irodani tarkib
toptirishda shunday rahbarlik qilish kerakki, o`smir xar qanday maqsadga erishish mumkinligi
to`g`risidagi ishonchni yo`qotmasligi kerak.O`smir o`z oldiga o`zining kuchi etadigan vazifalarni
muvoffaqiyatli bajarganligini hamma vaqt qo`llab turish kerak. Irodani tarbiyalashda o`z-o`zini
tarbiyalash katta rol o`ynaydi, unga extiyoj o`smirlik yoshida paydo bo`ladi. O`smirlar o`z oldiga
ma`lum talablarni qo`yish mumkin. Ular o`zlariga tanqidiy ko`z bilan qarashga, o`zlari ideal deb
hisoblagan hislatlarini tarbiyalashga intiladilar.
Biroq bu hislatlar o`spirinlik davrida bundan ham yaqqolroq namoyon bo`ladi. O`smirlarda
extiyoj va qiziqishlar o`smirlik yoshining o`rtalarida paydo bo`ladi. Kattalarga taqlid qilish extiyojining
yo`nalishi oila va maktabdagi tarbiya sharoiti bilan aniqlanadi. Katta bo`lishga intilish bilan bir qatorda. Page 43
43
O`smirlar tevarak-atrofidagi kishilar, birinchi galda ota-onalari, O`qituvchilari bilan bo`ladigan
munosabatlarni o`zgartirishga oid kuchli extiyojlarni boshdan kechiradilar. O`smir o`zining jinsiy va
aqliy imkoniyatlarini anglay boshlaganda, unda katta kishilar bilan bo`ladigan munosabatni o`zgartirish
extiyojlari vujudga keladi. O`smirda yangi xarakter hislati – mutsaqillik vujudga keladi.O`smirlarning
mutsaqillikka intilishlariga befarq qarash aslomumkin emas.
Mutsaqillikning o`sishiga o`qish jarayoni juda katta yordam beradi. Irodaviy xarakter
xislatlariga sabot, matonat, o`zini yo`kotmaslik, o`zini to`ta bilishlik kiradi. O`smirning o`zini yo`qotib
qo`yishiga olib keluvchi xollarga yo`l qo`ymaslik kerak. Bunday xollarning takrorlanishi o`smirda
salbiy odatlar paydo bo`lishiga olib keladi.
QIZIQIShLAR
Shaxsning individual xususiyati bo`lgan bevosita qiziqishlarning paydo bo`lishi, tevarak
atrofdagi xodisalarga ongli va faol munosabatda bo`lishi, mutsaqil ijodiy tafakkurning o`sishi natijasida
o`smirlik yoshida faoliyatning biror turi bo`yicha qobiliyatlar ancha aniq ko`rina boshlaydi.
O`smirlarning musiqaga va badiiy tasvirlashga bo`lgan qobiliyatlari ko`nikma va malakani tez
o`zlashtirishida emas, balki mutsaqil ravishda musiqa yozishda,rasm chizishda bo`lgan extiyojlarida
namoyon bo`ladi.
Shu sababli qobiliyatlarning namoyon bo`lishi uchun har xil fan, mexnat to`garaklari qanday
muhim ahamiyatga ega bo`lsa, qobiliyatni maksimal darajada o`tsirish faqat qobiliyatli bolalarga emas,
balki hali qobiliyatlari namoyon bo`lmagan o`quvchilarga ham alohida e`tibor berish vazifasini
qo`ymog`i kerak.
O`smirlarning o`qish faoliyati motivlarini o`rganish orqali shu narsa aniqlandiki,ularning
maktabdagi xulq atvori va faoliyatlarining etakchi motivi o`quvchilarning sinf jamoasida,o`rtoqlari
o`rtasida o`z joylarini topishga intilishlaridir.
O`smirlarning o`rtoqlari o`rtasida o`z doyilarini topa olmaslik ularning intizomsizligining
asosiy sababidir.Jamoa o`rtasida o`z mavqeida bo`lmaslik o`smirlarga xos juda xarakterli intilishlarni
aniqlab beradi,ular garchan o`z bilimi shunga arzimasa ham yaxshi baholar olishga harakat qiladilar.Bu
esa shundan daololat beradiki,yaxshi o`qiydigan o`quvchilarning mavqei o`smirlar uchun g`oyat katta
ahamiyatga egadir.
Har xil yoshdagi bolalar uchun xos bo`lgan tuyg`u xislarni ochib beruvchi ilmiy tekshirishlar
shuni ko`rsatadiki,ikki yashar bolada vujudga keladigan salbiy xislar ajralib qilish bo`lsa o`rta maktab
yoshidagi o`quvchilarda esa tengqurlaridan ajralib qolishi ikkilanib qolishidan qo`rqishdir. Yana shu
narsa ahamiyat kasb etadiki o`smirlar uchun o`rtoqlarning fikr va baholari,hatto o`qituvchi va ota-
onalarning fikr va baholariga nisbatan ham katta ahamiyatlidir.
Bolalarning ideal tariqasida qabul qilgan birinchi odami uning tevarak atrofidagi konkretlikdan
ajralmagan xolda idrok qilinar ekan.
MASALAN.O`quvchi ana shunday ideal tariqasida o`z atrofidagi odamlar
o`qituvchi,otasi,o`rtog`idan birontasini tanlab olgan bo`lsa,bunda o`quvchi hamma tomonidan u
odamga o`xshashga intiladi.U odam o`zini qanday tutsa bu ham o`zini shunday tutishga haroakat qiladi.
O`smirlik yoshigacha bo`lgan bolalardagi ideallar turg`un bo`lmaydi.Bu ideallar o`qigan
kitoblarning qurilgan kinofilmlarning va tasodifiy uchrashuvlarning ta`sirida tez o`zgarib
turadi.Ma`naviy ideal atsa-sekin shunday mezonga shaxsiga baho berishda shu bir qatorda ongli
ravishda o`ziga baho berishda foydalanadi.
Hayot jarayonida bolada shunday motivlar shakllanadiki,bu motivlar bola uchun asosiy bo`lib
qoladi va boshqa motivlarni o`ziga bo`ysundiradi.O`smirning maktab jamoasidagi hayotida aktiv
ishtirok qilish unda ijtimoiy yo`nalishini tarkib topishini ta`minlaydi.O`z-o`zini anglashning butun bir Page 44
44
murakkab jarayonining amalga oshishi uchunhayot tajribasi va psixologik taraqqiyotining shunday
darajasiga erishmoq kerakki, bunda u bilish imkoniyatiga ega bo`lsin va odamning ma`naviy psixologik
qiyofasit bo`lib murakkab faoliyatga baho bera olsin.Qator ilmiy tekshirishlar shuni
ko`rsatdiki,o`smirlik yoshida bola shaxsning tarkib topishida o`zini anglashining ahamiyati tobora
kuchayib boradi.Demak,mana shu davrda bola bilan mhit orasidagi munosabatning yangi belgilovchi
taraqiyotning ichki faktorlari borgan sari ko`proq ahamiyat qozona boshlaydi.O`smir o`z-o`zini
tarbiyalash va o`zini o`tsirish orqali mutsaqil o`sish qobiliyatiga ega bo`lib qoladi.
Taraqqiyotning bu tiklangan tipi o`smirni yangi yosh bosqichi katta maktab yoshiga o`tishga
tayyorlaydi.O`smirlik yoshi kishi shaxsining tarkib topish jarayonida alohida o`rin to`tadi.Bu davr
asosiy davr hisoblanadi.Chunki bu yoshda g`oyat muhim psixologik o`zgarishlar paydo bo`ladi.Har xil
psixologiya o`zgarishlar va shaxsning taraqqiyoti,eng avvalo, mana shu shaxsning faoliyat xarakteriga
bog`liqdir.O`smirning faoliyati o`qish mehnat va o`yin jarayonlarini o`z ichiga oladi.Mana shu
jarayonga to`xtalib o`tamiz.
1.O`smir kichik maktab o`quvchilaridan farq qilgan xolda birinchi bo`lib ilmiy bilishda
ishtirok etadi.Uning oldida birinchi faqat ayrim narsa va hodisani emas, barcha narsa va hodisalar uchun
umumiy bo`lgan qonuniyatlarni tushunish bo`lib olish uchun ishlatiladi.Agar kimki maktab yoshi asosan
narsalar,tabiat va jamiyathodisalari to`g`risida gasvirlar to`plash yoshdan iborat bo`lsa,o`smirlik
yoshida ana shu tabiat va jamiyat hodisalar to`g`risida sitsematik gushunchalar paydo bo`ladi.
Beshinchi sinfdayoq ayniqsa oltinchi sinfga kelib fizika,algebra,geometriya,tarix fanlari o`tila
boshlanadi.Abtsrakt tafakkur tez o`sa boshlaydi.O`quvchilar hodisalarning sabablarini tushunishga
hodisalarni ma`lum qonuniyatlar doirasida ifodalashga bu qonuniyatlarda foydalanishga intiladilar.
2.O`smirlik yoshining rivojlanishiga ko`proq mehnat faoliyati ta`sir ko`rsatadi.O`smirlik
yoshida mehnat ancha uyushqoqlik xarakterida bo`ladi.
3.O`smirlik shaxsning tarkib etishida o`yin ahamiyatini yo`qotmaydi.O`yin o`smirlik yoshida
yuksak ahloqiy tuyog`ularning irodaviy xarakter xislatlarning o`sishiga yordam beradi.O`yin o`smirni
intizomli bo`lishga o`rgatadi,o`yin o`ylashga,fahimlashga eslab qolishga biror narsani qilishdan oldin
planlashtirishga va diqqatli bo`lishga da`vat etadi.
O`smirlik kollektivi boshlang`ich sinf o`quvchilari kollektiviga qaraganda maktabda ham
uyda ham, butunlay boshqa o`rin to`tadi.Boshlang`ich sinflarda o`quvchilarning qiziqishi va faoliyatlari
asosan sinf ishlari bilan cheklangan bo`ladi.
O`smirlik yoshida va o`quvchilar pioner drujinasining barcha ishlarida esa ishtirok
bo`ladilar.Bularning hammasi o`quvchilarni aloqasini tobora murakkablashtirib boradi.Bu erda eng
asosiy narsa shundaki,bu narsalar o`quvchilar kollektivining ko`p qirrali ijtimoiy hayoti bilan yashay
boshlaydilar va bu hayotdan o`z o`rinlarini topishga harakat qiladilar.
O`smir shu yoshning datslabki davrlarida oldin o`zlashtirib bilimlari asosida yangi bilim ola
boshlaydi.Bu bilim boshlang`ich maktabda ham o`qituvchi ham tarbiyachi bo`lgan o`qituvchi emas.U
endi bir qator o`qituvchiga ko`nikish har biriga o`ziga yarasha muomala qilishi ularning talablariga
ko`nikishi va shunga qarab o`zini tutish kerak.Shu sababli o`quvchi o`smirlar bir xil to`la sezmaydilar
ular kattalarning shaxsiy xulqlari faoliyatlari va munosabatlarini quradilar.Ularning kattalar tomonidan
o`zlariga shaxslarga berilgan har xil baholarni eshita boshlaydilar.
O`smirlik yoshiga etganlda bolalarda burch va javobgarlik tuyg`ulari etarli darajada o`sgan
bo`ladi.Bolalar o`zlari ongli ravishda tanlagan qobil bo`lib qoladi.Mana shu davrda kattalar bolalarga
«bemalol ish topshirishni ishonadilar»o`smirlarni oilada «kichkina»deb hisoblamay ulardan ho`jalik
ishlariga yordam berish topshirilgan ishga javob berishni talab qiladilar.Ular bilan maslahatlashadilar Page 45
45
ba`zi o`smilar ayniqsa ular o`rta maktab yoshmning oxiriga borganda hatto o`ziga yaqinlarini qo`llovchi
va tayanchi bo`lib qoladilar.
O`smirda bosh miya po`tsining po`tsi otsida qismlari utsidan kontrolligi ortib boradi po`ts va
po`ts otsida qismlari doimiy ravishda birga harakat qiladi.Ayrim xollarda po`tsloq otsi qismining
faoliyatini kontrol qilmay qoladi.Bu o`smirning betayinligi,jizzakiligi va emotsional xislariga
berilganligidan dalolat beradi.Tormozlash reaktsiyasini paydo qilish xarakteri turg`un bo`lmay qoladi.
Qo`zg`alish jarayonlari ba`zan shu qadar kuchli bo`ladiki, o`smir yoqimsiz harakterlarini tormozlay
olmay o`zini to`ta olmay qoladi.
Qo`zg`alish jarayonlari jo`shqin, lekin tez o`sadi. Ikkinchi tamondan o`smir kuchli
hayajonlanish paytida ayniqsa tegishli ijtimoiy sabablari asosida hayajonlanganda o`z hatti-harakatlarini
idora etaolmaydi. O`smirlik yoshida ikkinchi signal sitsemasining roli kuchaya boradi. Qo`zg`ovchi
vazifasini bajaruvchi so`z bilish jarayonida bashqa kishilar bilin munosabatda bo`lishda va o`z hatti-
harakatlariga baho berishda ko`proq rol o`ynay bashlaydi.
Shu bilan bir qatorda o`smirning nerv sitsemasining o`sishi hali tug`ilmagan bo`lib, tarkib
topish bosqichida bo`ladi. U uzoq vaqt davom etadigan kuchli qo`zg`aluvchiga bardosh bera olmaydi.
Ba`zan shu sababli ancha tez qo`zg`alish holatiga o`tib ketadi. Bu esa o`smir nerv sitsemasining ma`lum
darajada bo`shligidan dalolat beradi.
O`smirning nerv sitsemasining tarkib topayotgan munosabatlari tarkibiy natijasida kuchayadi
va mutsahkamlanadi.
O`smirni ish o`qish hamda sport mashg`ulotlari paytida to`g`ri va chuqur nafas olishga
o`rgatish zarurdir.Bu narsa shuning uchun ham muhimdirki,bo`yning tez o`sishi organizmda modda
almashishining jadallashishi bilan o`smir ko`p miqdorda kislorodga muhtoj bo`ladi.Bu yoshda
o`smirning toza havoda bo`lishi ayniqsa muhimdir.O`smirlimk yoshida yurak ikki baravardan ko`proq
o`sadi,gavda esabir yarim barobar o`sadi.Arteriyalari diametrining o`sishi yurakning o`sishidan orqada
qoladi.Qon tomirining yo`li yurak hajmiga nisbatan kamayadi va bu nerv qalqonsimon bezlari
faoliyatining kuchli darajada tezlashuvi bilan birgalikda qon bosimining ortishiga va yurak faoliyatining
kuchayishiga olib keladi.
Qon tomirlarining sitemasidagi o`zgarishlari natijasidagi ba`zan bosh miyaga boradigavn qon
etarli bo`lmay qolishi mumkin bu esa bosh miya ish qobiliyatining susayiga tez toliqishiga va bosh
aylanishiga olib keladi.Ba`zan o`smir tashqi ko`rinishining o`zgarib turishini kuzatish
mumkin.O`smirning qo`l va lablari ko`karib ketadi ba`zan esa uning yuzi qizarib ketadi yoki
bo`zaradi.O`smirning yuragini haddan tashqari ko`p nagruzka va toliqishlardan saqlash kerak.
QAT`IYLIK.
O`smirning va boshqa xildagi faoliyati qat`iylik ko`rsatmasidan amalga oshirish mumkin ham
emas boshlang`ich ishni oxiriga etkazishni bilish va uni talab qila borish qat`iylikni tarbiyalashga
yordam beradi.Qat`iylik zo`r berib fikrlashni ichki intizomlikni talab qiladi.O`smirlarga to`g`ri yordam
bergan xolda ularni ana shunday qat`iylikka o`rgatish kerak.O`smirdagi qat`iylikni tarbiyalash oiladagi
vaziyat bilan mutsahkam bog`langan bo`ladi.
Ko`pincha o`smirning qaysarligini qat`iylik deb hisoblaydilar.Qat`iylikni odatga aylanib
ketishiga yo`l qo`ymagan xolda qo`ysarlik bilan qat`iylik o`rtasidagi fikrni hayotiy misollarda ko`rsatib
berish bu ikki hislatni bir-biriga qo`shib yubormaslik kerak.
M U S T A Q I L L I K K A I N T I L I Sh. Page 46
46
Xarakter xislatlari muayyan darajada tarkib topadi.Boshida o`smir o`zini faqat muayyan
xolatda tutishni biladi.Uning bunday o`zini tutishni takrorlash yo`li bilan mutsahkailaydi. Keyinchalik
esa Boshqa sharoitga ham ta`sir qiladi.
Amalda takrorlanib mutsahkamlangan zarur psixik xolat o`smir xulqining ijobiy xislatiga
aylanadi va har qanday xolatda ham bu hislatlar vujudga keladi.O`smirlar odamlarning ma`naviy
xislatlariga ahloqiy xatti-harakatlariga bir-birlari bilan munosabatlariga qiziqish bilan o`zlarida
ma`naviy ideallarni tarkib topadilar.O`smirlardagi ma`naviy psixologik ideal o`smirlik emotsional tus
olgan obrazi uning shaxsiy xulq-atvorining tartibga soluvchisi va boshqa kishilar xulq atvorini
baholashning mezoni bo`lib qoladi.Bolaning o`zi taqlid qilmoqchi bo`lgan va ayrim hislatlarining o`ziga
singdirib olishga intilgan yoki o`zi tasavvur qilgan odamning ideali bolaga ta`sir qilib turgan ma`naviy
motivlarning borligini belgilab beradi.Bu esa milliy tekshirish ishlarining ko`rsatib berishicha,o`smir
shaxsi ma`naviy turg`unligining shakllanishi uchun muhim sharoit bo`lib hisoblanadi.
Tarbiya jarayonidagi kuzatishlar va psixologik analiz ko`rsatadiki,o`smirlarda ijobiy va
ma`naviy ideallarning paydo bo`lishi umuman tarbiya uchun zarur va hatto sharoit bo`lib hisoblanishi
mumkin.
Hayot jarayonida bolada shunday motivlar shakllanadiki,bu motivlar bola uchun asosiy
ahamiyatga ega bo`lib,boshqa barcha motivlarni o`ziga bo`ysundiradi.Bolaning xulq atvori va faoliyati
utsidan barqaror hukmronlik qiluvchi motivoar bola shaxsining yo`nalishini barpo etadi.O`smirning
maktab kollektividagi hayotda aktiv ishtirok etishi unda ijtimoiy yo`nalishning tarkib topishini
ta`minlaydi.
Bolani kollektivda va kollektiv orqali tarbiyalash printsipi pedagogikaning asosiy printsipi
hisoblanadi.N.Krupskaya va S.Makarenkolar qat`iy ravishda tarbiya printsiplaridan biri bo`libgina
qolmay balki,pedagogik masalalarni hal etishda sifat jihatidan yangi metod bo`lib sanaladi.
Shunday qilib o`smirlik yoshida juda ko`p jinsiy,psixik,o`zgarishlar paydo bo`ladi.Irsiy
etilish,jismoniy jihatdan tez o`sishi mutsaqillikka intilish o`zining menligini himoya qilish kollektivning
qarashlari o`qituvchilar va ota-onalar qarashlaridan o`smir uchun turish do`tslik o`rtoqlik
tushunchalarning butunlay boshqacha tus olishi o`qish faoliyatidagi o`zgarishlari shaxsning tarkib
topishdagi sotsial o`zgarishlar mana shularning hammasi odamning o`smirlik davrini boshqa davrdan
ajratib turadi.
Bu davr yangi bosqichga ya`ni o`spirinlikka tayyorgarlikdir.
Takrorlash va muxokama qilish uchun savolar
1. Usmirlik davrining asosiy psixik xususiyatlari.
2. Usmirlik davrida etakchi faoliyat turi.
3. Ukuv faoliyatining qayta to`zilishi xamda usmirlagi bilish jarayonlarining qayta to`zilishi xamda
usmirdagi bilish jarayonlarning rivojlanishi.
4. Usmirlik dari krizisi, sabablari va namoyon bo`lishi.
5. “Tarbiyasi qiyin” usmir xulk-atvoridagi salbiy xususiyatlar va ularga psixologik yondoshuv;
6. Usmirlik yoshida individual yondoshuvning psixologik jixatlari. Page 47
47
USPIRINLIK DAVRINING PSIXOLOGIK XUSUSIYaTLARI.
ReJA:
1. Ilk uspirinlik yoshining o`ziga xos xususiyatlari.
2. Ilk uspirinlik yoshida shaxs kamoloti.
3. Ilk uspirinlar akl–idrokining xususiyatlari.
4. Ilk uspirinlik va kasb tanlash.
5. Ilk uspirinlarning turmush xakidagi tasavvurlari.
6. Ilk o`spirinlik davrida yoshlarning shaxsiy xususiyatlari
Usmirlikdan keyingi navbatdagi boskichni uspirinlik davri deb bir boskich xisoblashimiz xam
mumkin, lekin xozirgi kupchilik psixologlar klassifikatsiyasi buyicha ikki boskichga ajratishimiz xam
mumkin. Avval usmirlikdan keyingi boskichni usmirlik, keyingisi ilk uspirinlik yoki yigitlik davri deb
aytilardi–da 14 yoshdan 21 yoshgacha bo`lgan davrlarni qamrab olar edi. Xozir kupchilik psixologlar
15–18 yoshni qamrab oladigan davrni ilk uspirinlik deb atashni ma`qo`l kurmokdalar, bu umumta`lim
maktabining 8–9 sinfi-dan boshlab, kasb–xunar kolleji va litseylarining 1–2–sinflariga, ya`ni 8–10 sinf
yoshiga to`g`ri keladi. Bu davrda o`quvchi jismonan bakuvvat, ukishni tugatgach mutsakil mexnat kila
oladigan, oliy maktabda o`zini sinab ko`radigan imkoniyatga ega bo`ladi.
Mazkur davrning yana bir xususiyati – mexnat bilan ta`lim faoliyatining bir xil axamiyat kasb
etishidan iborat. Ijtimoiy xayotda faol katnashish, ta`lim xarakterining uzgarishi, yigit va kizlarda ilmiy
dunyoqarash, barqaror e`tikodning shakllanishiga, yuksak insoniy xis–tuyguning vujudga kelishiga,
bilimni uzlashtirishga ijodiy yondoshuv kuchayishiga olib keladi.
Xayotda uz urnini topishga intilish kasb – xunar urganish, ixtisoslikni tanlash, itsikbol rejasini
to`zish, kelajakka jiddiy munosabatda bulishni keltirib chikaradi. Birok bu davr kuch-gayrat, shijoat,
kaxramonlik kursatishga urinish, jamoat, jamiyat va tabiat xodisalariga romantik munosabatda bulish
bilan boshka yosh davrlaridan keskin farklanadi.
Ilk uspirinning psixik rivojlanishini xarakatga keltiruvchi kuch jamoat tashkilotlari, maktab
jamoasi, ta`lim jarayoni kuyadigan talablar darajasining oshishi bilan u erishgan psixik kamolot
urtasidagi ziddiyatlardir.Turli karama–karshiliklar, ziddiyatlar uspirinning axlokiy, akliy, etsetik jixatdan
tez o`sishi orqali bartaraf kilinadi.
Ilk uspirinlik yoshidagi etakchi omil yuqori sinf o`quvchisi faoliyatining xususiyati, moxiyati
va mazmunidagi tub burilishdir.
Uspirinlarda avvalo o`zini anglashdagi siljish yaqqol kuzga tashlanadi. Bu xol shunchaki
o`sishni bildirmaydi. Uspirinda o`zi-ning ruxiy dunyosini, shaxsiy fazilatlarini, akl-zakovatini, kobiliyati
xamda imkoniyatini aniqlashga intilish kuchayadi. Bu yosh-dagi o`quvchilarning o`zini anglashga
aloqador xususiyatlari mavjud. Ular avval, uzlarining kuchli va zaif jixatlarini, yutuk va kamchi-
liklarini, munosib va nomunosib kiliklarini aniqrok baxolash imkoniyatiga ega bo`ladilar. Uspirin
usmirga karaganda uz ma`na-viyati va ruxiyatining xususiyatlarini to`larok tasavvur eta olsa xam, ularni
okilona baxolashda kamchiliklarga yul kuyadi. Natijada u uz xususiyatlariga ortikcha baxo berib,
manmanlik, takabburlik, kibr-lanish illatiga duchor bo`ladi, sinf va pedagoglar jamoalarining a`zolariga
gayritabiiy munosabatda bula boshlaydi. Shuningdek, ayrim uspirinlar uz xatti–xarakatlari, akliy
imkoniyatlari va kizikishlariga pats baxo beradilar va uzlarini kamtarona tutishga intiladilar. Usmirlik
yoshidagi boladan yana bir xususiyat–murakkab shaxslararo munosabatlarda aks etuvchi burch, vijdon
xissi, uz kadr-kimmatini e`zozlash, sezish va faxmlashga moyillikdir. Masalan, uspirin yigit va kiz
sezgirlik deganda nozik, nafis xolatlarning farkiga borish, zaruratni anglash, xolisona yordam
uyushtirishni, shaxsning nafsoniyatiga tegmasdan amalga oshirishni tushunadi. Uspirin o`zining ezgu Page 48
48
niyatini baxolashda jamoada uz urnini belgilash nuktai – nazaridan yondoshadi, chunonchi, «o`zim tan-
lagan mo`taxassislikka yaroklimanmi?», «Jonajon Respublikamga, ota-onamga munosib farzand bula
olamanmi?», «Jamiyatning taraqqiyotiga uz ulushimni kusha olamanmi?» degan savollarga javob
kidiradi. O`quvchida o`zining fazilati to`g`risida yaqqol tasavvur xosil qilish uchun ukituvchi unga juda
utsalik, ziyraklik bilan yordam berishi lozim. Shundagina jamoada utsozga, dutslariga chukur xurmat,
minnatdorchilik tuygulari uygonadi.
Uspirin o`quvchida o`zini anglash zamirida uz–o`zini tarbiyalash itsagi tug`iladi va bu ishning
yullarini topish, ularni kundalik turmushga tadbik qilish extiyoji vujudga keladi. Uzlariga ma`qo`l
ma`naviy – psixologik qiyofaga ega bulish uchun okilona ulcham, mezon, vazifalarni bajaruvchi
barkamol, mukammal timsol, namuna, yuksak orzu tasvirini kidiradilar.
Uspirinda ideallar bir necha kurinishda namoyon bulishi va aks etishi mumkin. Masalan, ular
taniqli kishilarning qiyofalari, badiiy asar kaxramonlari timsolida uzlarida yuksak fazilatlarni
gavdalantirishni orzu qiladilar. Bu orzular mazmun jixatidan uspirin yigitlar va kizlarda fark qilishi
mumkin. Masalan, kizlar kupincha mexnatkash ayolning, jozibali, nazokatli, iboli, iffatli jamoat
arbobining, badiiy asar kaxramonining xususiyatlari mujassamlashgan qiyofalarini ideal darajaga
ko`taradilar. Ammo ayrim o`quvchilar tarixiy shaxslarning, masalan, bakuvvat yultusar, xiylagar kuv
josus va boshkalarning salbiy sifatlariga taklid qilishga xam moyil bo`ladilar.
Kuzatishlar va xayot tajribalarining kursatishicha, ba`zi xollarda ilk uspirinlar uzlarini
kurkmas, jasur qilib kursatishga, nourin xarakatlarga moyil bo`ladilar.
Ilk uspirinlar ma`naviy xislatlarga, axlokiy mezonlar moxiyatiga jiddiy munosabatda
bo`ladilar. Masalan, burch, vijdon, gurur, kadr–kimmat, faxrlanish, ma`suliyat, or–nomus kabi
tushuncha-larni chukur taxlil kila oladilar. Lekin xammalari emas. Axlokiy ma`naviy karashlar,
tasavvurlar shakllanishi uchun pedagoglar soglom muxit yaratish, barqaror shaxsni tarkib toptirish
uchun doimo izlanishlari zarur. Ayrim munozarali tadbirlar puxta uylab tashkil kilinishi, ayrim chet el
filmlari muxokamasi shular jumlasiga kiradi. Ijtimoiy xayotda uchraydigan yaramas yurish – turishlarga,
il-latlarga zarba berish pedagoglar jamoasining muxim vazifasi xisoblanadi. Uspirinlarda balogatga etish
tuygusi takomillashib borib o`zining urnini belgilash va ma`naviy dunyosini ifodalash tuygusiga
aylanadi. Bu xol uning o`zini aloxida shaxs ekanligi, o`ziga xos xislatini tan olinishini itsashida aks
etadi.
Bu yoshda shaxs sifatlari shakllanishida maktab muxiti, ayniqsa sinf jamoasi, rasmiy va
norasmiy tengkurlar kuchli ta`sir etadi. Maktab va sinf jamoalari ta`sirida matonatlilik, jasurlik, sabr-
tokatlilik, kamtarlik, intizomlilik, xalollik, xamdardlik kabi fazilatlar takomillashadi va xudbinlik,
lokaydlik, munofiklik, laganbardorlik, dangasalik, gayirlik singari illatlarning barxam topishi tezlashadi.
Uspirin xar bir ishda etakchi, birinchi bulish itsagi bilan yashaydi. Lekin xar doim xam
uddasidan chika olmaydi. L.A.Umanskiy fikricha buning uchun uspirin quyidagi xislatlarga ega bulishi
kerak.
a) axlokiy xislatlar – jamoatchilik, samimiylik, tashabbus-korlik, faollik, mexnatsevarlik;
b) irodaviy xislatlar – matonat, kat`iyat, mutsakillik, tashab-buskorlik, batartiblik, intizomlilik;
v) emotsional xislatlar – xushchakchaklik, tetiklik, xazilkashlik va yangilikni xis etish, uz
kuchiga ishonch, optimizm va boshkalar.
Uspirinlarda mavjud bo`lgan yana bir muxim xislat ularda yuksak darajadagi dutslik, urtoklik,
ulfatchilik, muxabbatning vujudga kelishidir. Shu sifatlarning kay darajada shakllanganligi tarbiya-viy
ta`sir utkazish mezoni xisoblanadi.
Uspirin o`quvchilarda tabiat, san`at, adabiyot, madaniyat, ijti-moiy xayot guzalliklarini
paykash, idrok qilish, sevish, ulardan ta`sirlanish, ma`naviy ozuka olish xislatlari paydo bo`ladi. Ular-Page 49
49
ning psixologiyasida mayin sado, yokimli nido, kalbni tulkin-lantiradigan musika, nozik xis–tuygu,
ezgulik xislari, mayllari kuchayadi. Ayniqsa, etsetik xislar ularning ma`naviyatidagi kupol, noxush,
xunuk va yokimsiz kiliklarning yukolishiga yordam beradi. Shunga karamay uspirin yigit va kizlar
orasida etsetik tuygusi to`la shakllanmagan, noto`g`ri tasavvurga ega bo`lgan shaxslar xam uchraydi.
Uspirin o`quvchilarning fanlarga munosabatlari asosan xar kaysi fanning inson
dunyoqarashidagi roliga, bilish faoliyatidagi va ijtimoiy axamiyatiga, amaliy xususiyatiga, uzlashtirish
imkoniyatiga va uni ukitish metodikasiga boglik bo`ladi.
Uspirinlarda sezgirlik, kuzatuvchanlik takomillashib boradi, mantikiy xotira, eslab kolishning
yul va vositalari ta`lim jarayonida etakchi rol uynay boshlaydi. Uspirinlar topshiriklarni bajarishda,
ularning ma`nosi xamda moxiyatini to`la anglab ish to`tadilar, eslab kolish, saklash, esga tushirish
jarayonlarining samarali usullaridan unumli foydalanadilar.
Uspirin barcha faoliyat boskichida mutsakil fikr yurita olmasligi uning psixikasidagi jiddiy
kamchilikdir. Bu kamchilikni bartaraf qilishda dars jarayoni katta imkoniyatlarga ega. Darsda ukuv
materialini bayon qilishda mazmuni ixcham, mantikiy boglangan bulishini ta`minlash, o`quvchining
javobi albatta kitobdagiday, yodlab olingan koidalardan iborat bo`lib kolmay, uning «uz so`zi bilan»
izoxlanishini talab kilinishi kerak. Tinglangan yoki ukilgan materialda mutsakil xulosa chikarishni talab
qiladigan xolatlar bulishiga aloxida e`tibor berilishi kerak.
Ilk uspirinlik yoshidagi o`quvchilarda nazariy tafakkurni shakllantirishda tugarak va faqo`ltativ
mashgulotlar muxim axamiyatga ega. Uspirin o`quvchining mutsakil fikrlashini rivojlantirish uchun
ukituvchilar, sinf raxbarlarining siymolari muxim rol uynaydi. Buning uchun birinchidan, ukituvchilar
uspirinlarda urganilayotgan narsa va xodisalarning ob`ektivligi, xakkoniyligi, to`g`riligiga ishonch xosil
qilishlari, ulardan kanoatlanishlari va ularni isbotlashga urgatib borishlari zarur. Ikkinchidan, fan
ukituvchilari ularni narsa xodisalar to`g`risida original fikr yuritishga yullashlari kerak. Uchinchidan,
o`quvchilarning mashgulotlarda qo`llanaverib ma`naviy eskirgan bir kolipdagi so`zlardan, iboralardan
foydalanishlariga yul kuymas-liklari kerak. Turtinchidan, fan ukituvchilari uspirin yigit va kizlarga
bilimlarini amaliyotga tadbik qilishlari shart, buning uchun ularda amaliy malakalarni shakllantirishga
xarakat qilishlari lozim.
Tafakkur rivojlanishi bilan birga o`quvchining nutk faoliyati xam usadi. Bu esa o`quvchida uz
fikrini to`g`ri, aniq ifodalash malaKasini tarkib toptiradi. Nutkining to`zilishini takomillash-tiraDi va
lugat boylIgini yanada oshiradi.
Uspirin adabiy asarlarniukiSh va tushunish orqali mutsakil fikrlashga, Muloxaza yuritish va
munozaraga urganib boradi.
Katta maktab yoshidagi o`quvchi aklining tankidiyligida ogmachilikka moyiLlik kuchli
bo`ladi. Ogmachilikning eng asOsiy sabablaridan biri–vokelikning moxiyatini ilmiy jixatdan to`g`ri
tushunolmaslikdir. Aklning va tafakkurning tankidiyligini tarbiyalashda ukituvchi o`quvchining o`ziga
xos tipologik xususiyatiga, akliy kamolot darajasiga, bilimlari saviyasiga, muloxaza doirasining
kengligiga, nutk kobiliyatiga, shaxsiy nuktai-nazariga, ukishga nisbatan munosabatiga, kizikishining
xususiyati va darajasiga, akliy faoliyat operatsiyalarini qanchalik bulishiga, mavjud ukish kunikmasi va
malaklariga aloxida e`tibor berishi lozim.
Akl tankidiyligining rivojlanishi yuqori sinf o`quvchilari moddiy dunyoni, atrof–muxitni
urganishga, ukuv materiallarini puxta uzlashtirishga, ta`lim jarayonida tashabbuskorlikka, faollik da`vat
etadi.
Ilk uspirinlik tafakkurining sifatini uning mazmundorligi, chukurligi, kengligi, mutsakilligi,
samaradorligi, tezligi tashkil qiladi. Tafakkurning mazmundorligi deganda, uspirin ongida tevarak
atrofdagi vokelik buyicha muloxazalar, muxokamalar va tushunchalar qanchalik joy olganligi nazarda Page 50
50
tutiladi. Tafakkur-ning chukurligi deganda, moddiy dunyodagi narsa va xodisalarning asosiy qonunlari,
xossalari, sifatlari o`zaro boglanishi va munosabatlari uspirinning fikrlashida tulik aks ettirish
tushuniladi. Tafakkurning kengligi esa o`zining mazmundorligi va chukurligi bilan boglik bo`ladi.
Tafakkurning mutsakilligi deganda, uspirin tashabbuskorlik bilan uz oldiga vazifalar kuya bilishi va
ularni xech kimning yordamisiz okilona usullar bilan bajara olishi tushuniladi. Aklning tashabbuskorligi
deganda uspirining uz oldiga yangi goya, muammo va vazifalar quyishini, ularni amalga oshirishda
samarador vositalarni topishga intilishni anglaymiz. Aklning pishikligi vazifalarni bajarishda yangi
usullarni tez izlab topish va qo`llay olishda eskirgan vositalardan kutulishda namoyon bo`ladi. Agar
o`quvchi muayyan vakt ichida ma`lum soxa uchun kimmatli, yangi fikrlarni aytgan bulsa, nazariy va
amaliy vazifalarni xal qilishda yordam bersa, buni samarador tafakkur deyiladi. Tafakkurning tezligi
savolga tulik javob olingan vakt bilan belgilanadi. Uspirin tafakkurining tezligi kator omillarga:
birinchida, fikrlash uchun zarur materialning xotirada mutsaxkam saklanganligiga, uni tez yodga tushira
olishiga, muvakkat boglanish-ning tezligiga, turli xis-tuygularning mavjudligiga, o`quvchining diqqati
va kizikishiga; ikkinchidan, uspirinning bilim saviyasiga, kobiliyatiga, egallagan kunikma va
malakalariga boglikdir. Uspirin kobiliyati,layokati va itse`dodi ta`lim jarayonida va mexnat faoliyatida
rivojlanadi. Uning qanchalik itse`dodli ekanligini aniqlash uchun ziyrakligi, jiddiy sinovga shayligi,
mexnatga moyilligi, intilish, psixik tayyorligi, mantikiy fikrlashning tez-ligi, izchilligi, samaradorligiga
e`tibor berish kerak. Kobiliyat-ning o`sishi, bilimlar, kunikmalar, malakalarning sifatiga boglik bo`lib,
shaxsning kamol topish jarayoniga kushilib ketadi.
Uspirinlar biror xodisani asoslagan, isbotlagan paytlarida uning muxim xususiyatlariga,
birlamchi jixatlariga sinchkovlik bilan karay boshlaydilar. Darsliklardan ukigan va ukituvchidan
eshitgan axborotlar, xabarlar va ma`lumotlarga ishonish va ulardan kanoat xosil qilish uchun faol
xarakat qiladilar. Tafakkurni okilona yullar bilan utsirish uchun favqo`lodda xolatlarda o`quvchining
mazkur xususiyatini yomonlamay, balki uni ragbat-lantirish to`g`rirok bo`ladi.
Shunday qilib ta`lim jarayonida turli fanlarni ukitish tufayli keng qo`lamli bilimlar tizimi
uzlashtirilishi orqali yuqori sinf o`quvchilarida tafakkurning faolligi, mutsakilligi, mazmundorligi,
maxsuldorligi ortadi.
endigina o`sib kelayotgan uspirin o`quvchilar kasbga kanday yondoshadilar? Bu muammo
kupchilikni kiziktiradi. Kuzatishlardan va turmush tajribasidan ma`lumki, odatda ilk uspirinlik yoshidagi
ugil-kizlar xayotda mutsakil kadam tashlash to`g`risida aniq asosli fikr bildirishga kiynaladilar. Shu
sababli kasb tanlash davrida okilona va to`g`ri yul tutishni bilmay dovdirab qoladilar yoki tavak-kaliga
ish ko`radilar. Natijada noxush kechinmalar, umidsizliklar, jiddiy –ijtimoiy sutslik xolatlari vujudga
keladi.
O`quvchilar maktabda fanlarning asoslaridan bilim oladilar, xar kaysi uspirin fizika yoki
matematika bilan tanishadilar. Birok ularning xammasi kelajakda fizik yoki matematik kasbini
egallashni xoxlayvermaydi. Maktabda er kurrasini urganiladi, birok barcha o`quvchilar sayyox bulishni
itsamaydi.
Katta yoshdagi maktab o`quvchilaridan biror ukuv faniga ishtiyok natijasida ularga xar – xil
kasblarga kizikish vujudga keladi.
Yuqori sinf o`quvchilarini kizikishlari, mayllari, intilish-lari, kobiliyatlari, itse`dodlari asosida
tanlagan kasblariga to`g`ri yunaltirish uspirinlar uchun katta xayotiy masaladir. Uspirinlarga
ukituvchilar, ota-onalar jamoatchilik, uz kasbining utsalari, murab-biylar aloxida e`tibor berishlari kerak.
Urta maktabni bitirgunicha xamma o`quvchilar kasbini kat`iy tanlaydi deyish mumkin emas.
Kasb – xunarga xar-xil munosbatlar xosil bulishining asosiy sababi maktabda ukish davrida kasb tanlash
buyicha turli xil niyatlar paydo bulishidir. Page 51
51
V. A. Krutetskiy uspirinlarda uchraydigan motivlardan quyidagilarni aloxida ifodalaydi:
a) biror ukuv faniga kizikish; b) vatanga foyda keltirish itsagi (o`ziga xos psixologik
xususiyatini xisobga olmagan xolda); v) shaxsiy kobiliyatini rukach qilish; g)oilaviy an`analarga rioya
etish (voris-lik); d) dutslari va urtoklariga ergashish; e) ish joyi yoki ukuv yurtining uyiga yaqinligi; yo)
moddiy ta`minlanishining yaxshi ekani; j) ukuv yurti kurinishining chiroyliligi yoki unga joylashish
osonligi.
Shuningdek boshka turdagi motivlar masalan, shaxsning biror kasbga, fanga moyilligi,
maksadi, unga intilishi, kasb to`g`risidagi ma`lumoti, o`zining sixat salomatligi, asab tizimining va
tempe-ramentining xususiyati va xokazolar xam bulishi mumkin.
Uspirinlarda kasblar xakida yaqqol tasavvur bulmasligi sababli ular ko`proq xatoga yul
kuyadilar. Uz kobiliyatlarini okilona baxolay olmasliklari tufayli u yoki bu kasbni egallash uchun
qanchalik tez va aniq xarakat kila olishlarini, bu ishga moslasha olishlari mumkinligini bilmaydilar.
Birok xozir mazkur kungilsiz xolatlarning oldini olish va bartaraf etish imkoniyatlari mavjud. Buning
uchun quyidagi pedagogik–psixologik omillarga aloxida e`tibor berish maksadga muvofikdir:
Kasblarni urganish usullarini ishlab chiqish, ularni tasniflash va lunda qilib ifodalash.
Ukituvchining kasblar buyicha tashvikot ishlarini olib borishi.
Uspirinlarni kasbning asosiy turlari bilan tanishtirish.
Mexnat ta`limi darslarida yuqori sinf o`quvchilarini kasbga tayyorlash va kizikish uygotish.
Psixodiagnotsik va kasb tanlash usullarining amaliyotga tadbik qilishga moslashtirilgan
turlarini ishlab chiqish.
Joylarda zamon talabiga mos kasb tanlash xonalarini tashkil etish.
Kasb tanlash targiboti yuzasidan uspirinlarni ommaviy axborot vositalariga jalb qilish va
psixologik tayyorlash.
Tadqiqotchilar va amaliyotchilar tomonidan kasbga yunaltirishning usul va vositalari ishlab
chikilgan. e. A. Klimov kasbga yunaltirish uchun kasb turlarini «inson-tabiat», «inson-texnika», «inson-
inson», «inson-badiiy obraz» singari kompleks-larni tavsiya qiladi.
Kasb tanlashga yullash va kasblarni targib qilish usullaridan yana biri – kursatmali vositalar,
ya`ni fototsendlardan, kitoblar kurgazmasidan, yosh rassom va tabiatshunoslar ijodiy faoliyatining
maxsulidan, nakkoshlik va texnika tugaragi ishlaridan foydalanishidir. Bundan tashkari muzeylarga
ekskursiyalar uyushtirish orqali xam ayrim kasblarga kizikish uygotish mumkin.
Mexnat psixologiyasining mo`taxassislari kasbga yunaltirish-ning boshkacha usullarini: barcha
fanlarni ukitishning politexnik jixatini chukurlashtirishni; tabiiy matematik fanlardan atrofdagi ishlab
chikarishdan ob`ekt sifatida foydalanishni; ijtimoiy turkumdagi fanlarni ukitishda ulkashunoslik
materiallarini qo`l-lab o`quvchilarning kasbga kizikishini oshirishni; mexnatga ishtiyok uygotishni;
darslarda kasblar xakida axborotlar berib borishni; mexnat soxalari bilan o`quvchilarning mutsakil
tanishishi uchun sharoit yaratishni tavsiya etmokdalar.
Kishlok maktablarida kasb tanlash buyicha imkoniyatlar xam mavjud. Chunonchi yozda yuqori
sinf o`quvchilarini ishlab chikarishga bemalol jalb etish mumkin. Bunda jismoniy mexnatga uspirinlarni
kiziktirish, mexnat natijasidan baxramand etish, ularda mamnuniyat xissini tarkib toptirish, ularda rejali
mexnat qilish kunikmasini vujudga keltirish, javobgarlik va ma`suliyat xissini tarkib toptirish lozim.
Kasb tanlashda uspirin yigit kizlarda kator maksadlar vujudga kelishi mumkin. Dastlabki
maksad – bosh maksad deb ataladi va umumxalk mexnatiga uz ulushimni kusha olamanmi?, kanday
inson bo`lib etishaman? xayot va faoliyat ideallari nimalar bulishi lozim? degan fikrlardan iborat
bo`ladi. Bundan tashkari yaqin va yaqqol maksadlar xam mavjud. Page 52
52
Ilk uspirinlik yoshida inson uchun eng muxim xissiyot – sevgi vujudga keladi. U urtoklik,
dutslik tuygulari zamirida paydo bo`ladi.
Uspirinlik davrida vujudga keladigan xis – tuygularni to`g`ri idora etish, yigit va kizlarga sevgi
munosabatlarining nakadar nozikligini bulajak oilaning baxti xakidagi tushunchalarni to`g`ri anglatish
yaxshi natija beradi.
Ukituvchilar va ota – onalar uspirin yigit va kizlarga sevgining ikki turi – shaxvoniy tuygu
zamirida vujudga keladigan bekaror sevgi va chinakam dutslik, insoniy munosabatlar asosida paydo
bo`ladigan xakikiy sevgi borligini tushuntirishlari lozim.
Uspirinlarni turmush kurishga tayyorlashda maktab bilan oilaning xamkorligi muvaffakiyat
garovi xisoblanadi. Uspirin-larga oila kurish xakida tushuncha berishda baxtli, tinch-totuv yashash, bir-
biriga ishonch, sadokat bulishi kerakligini uktirish bilan birga ularni oilaviy turmushda yuz berishi
mumkin bo`lgan kiyinchiliklardan xam ogoxlantirish kerak
Uz–o`zini tekshirish uchun savollar.
Ilk uspirinlik va uspirinlik yoshida o`ziga xos xususiyatlar nimalarda kurinadi?
Ilk uspirinlik yoshida shaxs xususiyatlarining shakllanishi nimalarga boglik?
Uspirinlarning akl–idrok va tafakkur xususiyatlari kaysilar?
Uspirinlarga kasb xakida, turmush xakida ma`lumotlar berishning psixologik muammolari
nimalardan iborat?
O`spirinlarni hali tula katta deb hisoblab bo`lmaydi, chunki ularning shaxsiy xususiyatlarida hali
bolalikni ko`zatish mumkin. Bu ularning fikrlarida, berayotgan baholarida, hayotga va o`z kelajaklari
munosabatlarida ko`zga tashlanadi. Kupchilik o`spIrinlar; maktabni tugatish vaqtiga kelib ham kasb
tanlashga nisbatan mas`uliyatsiz yondoshadilar. Bu davr o`spirinNing axloqan o`z-O`zini anglashi
shuningdek, axloqning yAngi bosqichiga o`tishi bilanxarakterlanadi.0I~tullekti yaxshi rivojlangan
o`spirinlar kattalarni tashvishga solayotganmasala muAmmolariNi tushuna oladilar va ularni
muhokama eta oladilar. O`spirinlar juda ko`P muammoli savollarga javrb yo`llaydilar. Ularning
diqqatini ko`proq axloqiy masalalar tortadi. Agar kichik maktab yoshidagi o`quvchilar uchun axloqiy
masalalarni echish manbai – bu ular uchun o`qituvchilar bulsa, o`smirlar bu savollarga javobni ko`proq
tengdoshlari davrasida qidiradilar o`spirin yoshdagilar esa savollarga to`g`ri javobni topishda ko`proq
katta kishilar foydalanadigan manbalarga murojaat etadilar. Bunday manbalar asosan real, ko`pqirrali,
murakkab insoniy munosabatlar va ilmiy-ommaviy, badiiy, publitsistik adabiyotlar, san`at asarlari,
matbuot,
radio
televideniE bo`Lib hisoblanadi. Bugungi o`spirinlarga hayotga nisbatanhushyor, aqliy-amaliy
qarash, erkinlik va mustaqillik xos.Ular haqqoniy bo`lIsh tushunchasiga xam real tarzda
yondoShmoqdalar Masalan: o`tgan yillardek “haqqoNiylik bu hammaga bir xil emas, har kimning
Imkoniyatiga qarab va hammaning ishiGa yoki manfaatlariga qo`shgan hissasiga qarab
belgilanadi”, deb tushunadilar va talqin etadilar. Maktabni tugallash vaqtiga kelib
juda kup o`smirlar axloqiy jihatdan shakllangan va ma`lum axloq normalari qat`iylashgaN
xususiyatlariga ega bO`ladilar.
O`spirinlarda axloqiy dunyoqarash bilan bir qatorda ijtimoiy, siyosiy, iqtIsodiy, ilmiy, madaniy, diniy
va boshqa sohalar buyicha ma`lum biR qarashlar vujudga keladi. Juda ko`p yillardan beri uspirinlarni
yaxshilik va yomonlik, xaqiqat va noqonuniylik, axloqiyliK va aXloqsIzlik masaLalari
tashvishlantirib keladi. Hozirgi davrO`spirinlari har bir narsaga ishonuvchan yoki salbiy
munosabatlarga xos bulmay, balki hayotga real, aqliy, amaliy qaraYdigan, ko`proq erkin
va mustaqil bo`lishga intiluvchi yoshlardir.
O`spirinlar ongli ravishda egallaNgan axloq normalari asosida o@z xarakatlarini yo`lga solishga
intiladilar. Bu esa, avvalo o`spirinning o`zini Anglashining o`sishida namoyon bo`ladi. o`zini anglash
murakkab psixologik struktura bo`lib, quyIdagilarni o`zichiga oladi. Page 53
53
– birinchidan bolAda tashqi olamdagi predmet ta@siridan Paydo bo`lgan sezgilari o`z tanasi bilan
farQqila boshlaganda vujudga keladi;
– ikkinchidan, o`zining shaxsiy “Men”ligini aktiv faoliyati asosida anglashi;
– uchinchidan, o`Zining psixik xuSusiyati va xislatlarini anglashi;
– to`rtincHidan, ijtimoiy, axloqiy o`z-o`ziga baxo berishning ma`lum sistemasini anglashi. Mana shu
elementlarniNg barchasi bir-biri bilan funktsional va genetik bog`langandir. Lekin, bularning hammasi
sizga ma`lumki, bir vaqtning o`ziDashakllanmaydi. Bolaning “men”ligini anglashi taxmIni 3 yosHda
paydo bo@ladi, bunda bola shaxsiy olmoshni ishlata boshlaydi. Masalan: men, meniki, meNdan va
hOkazo, o`zining psixik sIfatlarini Anglash vao`z-o`ziga berisH o`spirinlik yoshida, borgan sari
ko@proq ahamiyat kasb eta boshlaydi.
O`spirinlar har joyda o`zini ko`rsatIsh xususiyatiga ega bo`lgan usMIrlik vAqtidayoq, o`zlarining
shaxsiy xususiyatlarini ko`zataboshlaydilar. Ya`ni o`zlarining tashqi qiYofalariga tanqidiy qaray
boshlaydiLar: bo`yining pastligi yoki aksinchasi, semizlik, yuzidagi xusunbo`zarlar yigit va qizlarni
bezovtalantiradi, ular iztirob Chekadilar. Kech etiladigan ug`il va qizlar yashirin kechinmalar
keechiradilar. Kishining o`z obrazi – bu o`spirinlikning o`zini anglashi ancha mUhim
komponEnt bo`lib hisoblanaDi.
O`Spirinlikdao`z shaxsiy xislatlariga baho berish kuchayadi uspirin ham usmir singari o`z qaDr-
qimmatini, uniNg nimalarni qilisHga arzishi Va nimalarga qodir ekanligani Benihoya bilgisi keladi.
O`ziga baho berish iKkita usulda bo`ladi.
I.Kishi o`zI qo`Lga kiritgan YUtuqlArI natijasi biLan bahoLayDi. Masalan: bola qiyin vAziyatDa
o`zini yo`qotmayDi yoki yosh bolani yong`inDan qutqazDi – “Men qo`rqoq emasman” deYdi. Ma`lum
qiyin Topshiriqni bajAradi. “Men qobiLiyatliman – deydi, AXloqga oid bunday xatti-xara{atlar,
uspirinning o`z qAt`iyligini sinashi hamdir.
II. Ijtimoiy tAqqoslash, ya`Ni o`zi haqidagi boshqa ishlarni Fikrlarni solIshtirishdan iboratdir.
Masalan o`quvchilar Tomonidan “mardlIk deb ma`qullangan xatti
harakatni o`qituvchi “qalbaki o`rtoqlik” deb ataydi. Bunda bolalAr o`z xaTTi-harakatlari tug`Risida
uylab, bosh qotira boshlayDilar. Shaxsiy “men” obrazi, jUda murakkabdir. Hatto kattalarning o`zini
anglashi qarama-qarShIliklardan holi emAs. O`spirinlarda yanada kuchliRoq bo@ladi. Ba`zi uspirinlaR
o`zini ko`zatish uchun kundalik daftarlar to`tAdi. Bu hoLatqiZlarda eRtArOk, va ko`proq uchraydi.
Bu holat shunchaki usishni bildirib qolmasdan, balKi shaxsda mOhiyat JihatiDan tubdAn boshqacha
tarzda o@z shaxsiyatining ma`naviy-ruhiy fazIlatlarini, ijtimoiy turmush tarzi, maqsad va vaZifalarini
anglashi, ularni oqilona baholash zaruratini aks ettiradI. Undagi o`z-o`zini anglash, turmush
yashash, o`qish, mehnat va sport FaOliyatlari tArzi bilaN namoyonbo`ladi. O`quv
muassasa,Mikrom uhitidagi oDatlanmaGan vAziyat, shaxSlararo munosabatlar va muomala
kO`lamining kenGAyiShi o`ziga xos topologik aqliy, axloqiy, irodaviy, hissiy xUsusiyatlarini oqilona
baholash, qo`yilayotgan talablarga javob berish tariqasidayondashish,o`z-o`zIni anglashini
jaDallashtiradi. o`spirin O@quvchilarining o`z-o`zIni anglashga aloQador o`ziga xos
xususiyatlarimavJud. Ular dastavvAl o`zlarining kuchli va zaif jixatLarini, yutuq va kAmchIliklarini
aniqroK baholash imkoniyatiga ega bo`lAdilar.
O`spirin o`quvchining o`smirlik davridagi boladan o`zgacharoq yana Bir xususiyaTi – bu, MUrakkab
shaxslararo munosabatlarda aKs etuvchi burch, vijdon hissini anGlash, o`z qaDr-qimmatani e`zozlashI,
Sezish va fahmlashga ko`proq moyilligidir. O`spirin o`qUvchida o`zini anglasHi negizida o@zini
taRbiYalash istagi tug`iladI. Natijada unda o`z-o`zidi tarbiyalash vositalarini saralash, ularni kundaliK
turmushga tadbiq qilib ko`risH ehtiyoji vujudga keladi. Lekin, o`z-o`zini tArbiyalash jarayoni o`spirin
ruhiyatidagi mavjud nuqsonlarga barham berish. ijobiy xislatlarni shakllantirish bilan kifoYalanib
qolmasdan, balki voyaga etgan kishilarga xos ko`pqirrali Umumlashgan idealga mos raVishda tarkib Page 54
54
toptirishga yo`naltirilgaN bo`laDi. O`quvchilar o`zida shaxsning eng qimmatli fazilatlarini, o`quv va
mehnat malakalarini ongli, rejali, tartibli, izchIl va muntazam Ravishda EGallab borishgA, shaxsning
yana bir faziLatlari va xislatlarini hosil qilishga harAkAt qiladilar; O`z-o`zini tarbiyalash
muamMolarini, yaxlit ma`naviy-ruxiy qiyofalAsh shakllantirishGa intiladilar. O@spirin o`quvchilarning
o`z-o`zIni tarbiyalash jarayoni. O`qUv muassasA, jamoat tashkilotlari, pedagoglar jamoasiniNg ta`siri
doirasida bulmog`i sHArt. Toki o`z-o`zini tarbiyaLAsHNing, takoMillashtirishi jamoada
munosibo`rin egallAsHga, ijtimoiy burchni anglash, foydalI mehnatga jalb etish ishiga xizmat qilsin.
O`z-o`zini tarbiyalash to`g`ri, izga solib yuborish uchun uyg`un Birlikni tashkil etgan tarbiyaviy chora-
tadbirlar majmuasi tarzida TA`siR jamoa majburiyati, o`zaro yordam va nazorat qilish,o`zaro va
tanqiD
qilish
kaBilar
maqsadga
muvofIqdir.
IjtimoIyPage 55
55
turmushda uchrayDigan ba`zi bir yaramas yurish-Turish ko`RishmlariGa, iLlatlarigA, sarqitlariga
qaqshatkich zarba berish, ularning ta`siri yigit va qizlarni asrash, yot tashviqot mohiyatiga qarshi
ko`rash olib borish pedagoglar jamoasining bosh vazifasidir. O`spirinlarda balog`atga etganlik tuyg`usi
takomillashib borib, o`z-o`zini qaror toptirish, o`z ma`naviy qiyofasini ifodalash tuyg`usi o`sib
o`tadi. Bu narsa ularning alohida shaxs ekanligini tan olishga intilishida o`z ifodasini topadi. Buning
uchun ayrim yoshlar turli modalarga mayl qo`yish, tasviriy sanoatga, musiqaga, kasb-hunarga,
tabiatga, maftunkor qiziqishlarini namoyish qilishga harakat, qiladilar, o`quv va mehnat jamoalari
ta`sirida matonat, jasurlik, sabr-toqat, kamtarlik, intizomlilik, alollik kabi insoniy fazilatlar
takomillashadi. Xudbinlik, loqayddik, munofiqlik, laganbardorlik, dangasalik, qo`rqoqlik, g`ayirlik
singari illatlarning barham topishi tezlashadi.
O`spirinlar shaxsining shakllanishi jarayonida jamoat tashkilotlarining rol`i alohida ahamiyat kasb
etadi. Ularda faollik, tashabbuskorlik, mustaqillik, qat`iyatlik, mas`uliyatlik, o`z harakatlarini tanqidiy
baholash singari fazilatlari barqaror xususiyat kasb etib boradi. O`spirin yigit va qizlarning
jamoatchilikda faol ishtirok etish orqali muayyan tashkilotchilik qobiliyati namoyon bo`ladi. O`zining
kimligi, qandayligi, qobiliyatlari, o`zini nimaga hurmat qilishini aniqlashga intiladirlar. Dust va
dushmanlarining kimligi, o`z istaklari, o`zini va tevarak-atrofni, olamni yaxshi bilishi uchun nima qilish
kerakligini anglashga harakat qiladi. Ma`lumki, o`spirinlarning hamma savollari anglangan bo`lmaydi.
Ba`zan o`spirinlar o`zlaridan hech qanoatlanmaydigan, o`z oldilariga haddan tashqari kup vazifalar
qo`yadigan, Lekin uning uddasidan chiqa olmaydigan bo`ladi. Mana bo`lardan ko`rinib turibdiki,
o`spirinlar o`z-o`zini analiz qilish teranligi va yuksak talablarni bajarish kerakligini o`zida aks ettira
boradi. Bu esa uspirinlarning kelgusi yutuqlari shartlaridan biridir.
O`z-o`zini hurmatlash va uning xususiyatlari quyidagilardan ibdrat, Demak, yuqorida ko`rsatib
o`tilganidek, shaxsning erta o`spirinlikdagi eng muhim xislatlaridan biri o`z-o`zini, hurmatlash, o`z-
o`ziga baho berish hamda o`zviy shaxs deb tan olish yoki olmaslik darajasidir. O`spirinlar o`zlarida
shaxsning muayyan kompleks sifatlarini hosil qilishga intiladilar. O`z-o`zini tarbiyalash masalalarida bir
butun ma`naviy psixologik qiyofasini shakllantirish masalasi qiziqtiradi. Bunda shaxs ideali va
na`munaning mavjudligi katta ahamiyatg`a ega. Masalan; ug`il bolalar, qahramonlik, yaxshi ota,
o`qituvchi, vrach yoki badiiy asar haqida kinofil`mdagi obrazlarni o`zlariga ideal deb bilsalar; qizlarimiz
mehnatkash ayol, jozibali jamoat arbobi, nazokatli uy bekasi yoki ilmiy xodim va hokazo. O`zaro
munosabat va emotsional hayot o`z mavqeini belgilashning murakkab muammolarini uspirinlar o`zi hal
qila olmaydi. Bu masalani uspirinning ota-onasi, o`z tenpqurlari, o`qituvchilar ishtarokida ularning
qullab-quvvatlashida hal qila oladi.
Takrorlash va muhokama qilshp uchun savollar.
1. Ilk o`spirinlik davrida psixologik jarayonlarning shakllanish xususiyataari.
2. O`spirinlikdagi aqliy rivojlanish bilan etakchi faoliyatlar o`rtasidagi bog`liqlik.
3.Umumiy va maxsus layoqatlarning rivojlanishi.
4. O`spirinlik davrida kasb tanlashning o`ziga xos xususiyatlari.
Tayanch so`z va iboralar:
Uspirinlik. Kasb tanlash. Kasbga yullash. Urtoklik. Do`stlik. Oila xakida kayg`urish. Jamiyatga
foyda keltirish orzusi.
TALABALARNING PSIXOLOGIK XUSUSIYaTLARI. Page 56
56
Reja:
• TALABALARDA MUTSAQIL BILIM OLISHNI SHAKLLANTIRISH
• TALABALARDA BILIM OLISHNI SHAKLLANTIRISH YUZASIDAN OLIB
BORILGAN TADQIQOTLAR.
• TALABALAR TAFAKKURINING XUSUSIYaTLARI
• O`QITUVChI VA TALABALANING HAMKORLIGI – TA’LIM
SAMARADORLIGINING MUHIM OMILI.
Tadqiqotlarda talabalar deganda moddiy va ma’naviy ishlab chiqarishda ijtimoiy hayotga
mutaxassislikka oid rollarni muyyan qoida va maxsus datsur asosida bajarishga tayyorlayotgan ijtimoiy
guruhi tushuniladi.
Oliy o`quv yurtidagi ta’limning o`ziga xos xususiyatlari talabalarning boshqa ijtimoiy guruhlar
bilan (ular xoh rasmiy, xoh norasmiy bo`lishidan qat’iy nazar) muloqotga kirishi uchun muhim
imkoniyat yaratadi. Talabalik davrinint asosiy xususiyatlaridan biri ijtimoiy etuklikning jadal surat bilan
ro`yobga chiqishidir. Talabalik davri o`spirinlikning ikkinchi bosqichidan iborat bo`lib, 17—22-25
yoshni o`z ichiga oladi va o`zining qator betakror xususiyatlari va qarama-qarshiliklari bilan
xarakterlanadi. Shu boisdan o` o`spirinlik davri shaxsning ijtimoiy hamda kasb mavqeini anglashidan
boshlanadi. Mazkur pallada o`o`spirinlik o`ziga xos ruhiy inqiroz yoki tanglikni boshidAn kechiradi,
jumladan
kattalarning har xil ko`rinishdagi (unga yoqish yoki yoqmasligidan qat’iy nazar) rollaRini te’z sur’atlar
bilan bajarib ko`rishga intiladi, turmush tarzining yangi jihatlariga {opnyka boshlaydi. Katta
odamlarning tUrmush tarzIga o`tish jarayoni shaxsning kamol topish xususiyatlariga bog’lik ichki
qarshiliklarni keltirib chiqaradi.
PedAgogik psixoloGiya fanida ma’lumki, O`rta maktab o`quvchilarni har (bIologik, fiziologik,
pedagogik; psixologik) jixatdan oliymaktab ta’limiga tayyorlAydi va ularda umumlashtirish,
mavhumlashtirish, sitsemalaShtirish kabi qobiliyatlarda ko`rinadigaN fazilatlar namoyon bo`ladi. Shu
bilan
birga
o`o`spirinda
aqliy,
axloqiy
etsetik va g’oyaviy-siyosiy jihatdan muayan darajada o`sish ro`y beradi. Shunga qaramay, ular oldida
oliy o`quv yurtida mutaxassislikni egallashga bog’liq yangi vazifAlar paydo bo`ladi.
Talabalarga mutsaqil bilim olish, o`z faoliyatini o`zi tashkil qilish, o`zini o`zi boshqarpsh, yangi
g’oyalarni ishlab chiqish va hokazolarni o`rgatiladi. Bu vazifalarni amalga oshirishnint asosiy omili —
monologik ma’ruzadan dialogik (talaba va o`qituvchining muloqotiga asoslangan) ma’ruzaga o`tishdir.
Psixologlardan B. G. Anan’ev, N. V. Kuz’mina, N. F. Talizina, V.Ya.Lyaudis, I S. Kon, V. T:
Lisovskiy, A. A. Bodalev, A. V. Petrovskiy, M. G Davletshin, I. I. Ilqyasov, A. V. Dmitrieva, Z: F:
Esareva, A: A. Verbiqkiy, V. A. Tokareva va boshqalarning tadqiqotlariga ko`ra, olIy o`quv yurtlarida
ta’lim olish talabaLAr uchun juda oG’ir kechadi, chUnki bu davrda shaxsinIg murakkab fazilatlaRi,
xislatlari, sifatlari takomillashish bosqichida bo`ladi. MAzkur yosh davRidagi ijtimoiy-psixologik
o`sishning xususiyatlaridan biri o`Qish faoliyatining ongli motivlari kuchayishidir Talabalarda axloqiy
jArayonlarning o`sishi suts amalga oshsada, lekin xulqining eng muhim sifatlari — mutsaqqiLlik,
tashabbuskorlik, topqirlik, farosatlilik va hokazolar takomillashib boradi. Shuningdek ularda ijtimoiy
hholatlarga, voqelikka, axloqiy qoidalarga qiziqish, ularni amalga oshirishga intilish tobora kuchayadi.
Psixologlarimizning tadihotlari shaxs hayot tajribasini egallashda unda o`zligini anglash vujudga
kelishini ko`rsatadi. Shaxsiy hayotning mazmunini anglash, aniq Turmush rejalarini tuzishi, kelajak
hayot yu’lini belgilash shular jumlasidandir. Talaba atsa sekin mikroguruhhning notanish sharoitlariga
ko`nikib boradi, o`zining va majburiyatlarini bila boshlaydi, shaxslaRaro munosabatniig yangicha
ko`rinishini o`rnatadi, turmushdagi ijtimoiy rollarni amalda shaxsansinab ko`rishga intiladi. Ulardagi
rolning xis-tuygular voqelikka muayyan yundashishga birmuncha xalaqit beradi. ChunKi ular
turmushdagi yutuqlarva muvoffatsiyatlArning ijtimoiy-psixologik ildizLari nimadan iborat
ekanligitO`g’risida aniq tasavvurga ega bo`lmAydilar.
YOsh fiziologiyasi va psIxologiyasi fanlarida turejagan materiallar taxlilidan ko`rinadiki, talaba
17—19 yoshda xam o`z xulqi va bilish qobiliyatini ongli boshqarish imkoniyatiga ega bo`lmaydi va
shunga ko`ra xulq motivlarining asoslanmagani, uzoqni ko`ra olmaslik, ehtiyotsizlik kabi fllar ro`y
beradi. V. T. Lisovskiyning fikricha, 18—20 yoshlarda ayrim salbiy xatti-harakatlar kega tashlanadi.
Mazkur yoshda xoish va vvtilishning rivojlaNishi iroda va xarakterdan ancha ilgarilab ketadi. Bunda
odamyaing hayotiy tajribasi alhida rolq ynaydi, chunki talaba shu tajriba etishmasligi natijasida nazariya Page 57
57
bilan amaliyotni, fantaziya bilak reallikni, romantika bilanekzotikani, haqiqat bilan illyuziyani, orzu
bilan xohishni, optimizm bilan qat’iylikni aralashtirib yuboradi.
TaLabalik 9illarida yoshlarning hayoti va faoliyatida o`ziniO`zi kamolotga etkazish jarayoni
muhim rol o`ynaydi, lekin o`zini boshkarishning tarkibiy qismlari (o`zini – o`zi tahlil qilish, nazorat
yotish, baholash, tekshirish vaboshqalar) ham alOhida ahamiyat kasb etadi. Ideal (yuksak, bartaror,
barkamol) «mEnni rEal (anikvoqEa) «men» biLan taqqoslash orqali O`zini – o`zi boshqarishning
tarkibiy qismlari amaliy ifodaga ega bo`ladi. Talabaning nuqTai nazaricha, ideal «Men» ham muayyan
me’zon asosida etarli darajada tekshirib kurilmagan, shuning uchun ular goho tasodifiy, gayritabiiy his
etilishi muqarrar, binobarin, real «Men» ham shaxsning aqliy bahosidan ancha yirokdir, talaba
shaxsining0tqkmillashuvida bunday oB’EktiV qarama- qarshiliqo`lar o`z shaXsiyatiga nnsbatan ichkI
ishonchsizlikni, ishga nisbatan salbiy munosabatni vujudga keltiradi. Jumladan, o`quv yili boshida
talabada ko`tarinki kayfiyat, oliy o`quv yurtiga kio`rganidan zavq-shavq tuygusi kuzatilsa, ta’limning
shart-sharoiti, mazmuni, mohiyati, kun tartibi, muayyan qonun va qoidalari bilan yaqindan tanishish
natijasIda uning ruhiyatida keskin tushkunlik ro`y beradi.
Yuqorida aytilgan ichki va tashti vositalar, omillar ta’siri oqibatida uning ruhiy dunyosida
umidsizlik, ruhiy parokandalik kayfiyati, ya`ni itsiqlolga ishonchsizlik, ikkilanish, adiksirash kabi salbiy
is-tuygular namoyon bo`ladi. Bizningcha, oliy maktabda tarbiya ishlarini rejalashtirishda, ta’lim
jarayonida talabaga o`ziga xos munosabatda bo`lish mazkur davrning muxim sharoitlaridan biridir.
Yuqorida aytilganlardan qat’iy nazar, yigit va qizlarni oliy o`quv yurtiga qabul kilishda ularda
o`z kuchlari, qobiliyatlari, aql-zakovatlari, ichki imkoniyatlari va irodalariga qat’iy ishonch bildiradi.
Ana shu ishonch o`z navbatida to`laqonli hayot va faoliyatni uyushtirishga umid his-tuygusini vujudga
keltiradi. O’spirinlikning ikkinchidavri hulqqa, vOqelikka baho bo`qishda imkoniyatidan tashqari
talab qo`yish va qat’iylik xUsusiyati bilan farqlanadi. Shuning uchun talabalar har doim prinqipial bo`la
olmaydilar. Ba’zan qat’iyatlilik kattalarga salbiy munosabatga haM aylanadi. Talabalarning o`qituvchi
tavsiyalarinI inkor qilishi ko`pincha nizolarni keltirib chiqaradi.
B. G. Anan’ev rahbarligida o`tkazilgan ilmiy-tadqiqot ishlarida ma’lum bo`liShicha, TalabalAr
kamolot topishinIng jinsiy va neyrodinamik xususiyatlari ularning aqliy imkoniyatlarini to`la ishga
solish va sermahsul o`quv faoliyatini tashkil qilish uchun muhim imkoniyat, shart-sharoit yaratadi.
Yu. A. Samarinning ta’kidlashicha, yoshlarning kamol topishida har xil ijtimoiy-psixologik
xususiyatli o`ziga xos qarama-qarshiliklar, ichki ziddiyatlar mavjud bo`ladi. Ularning moddiy jihatdan
ota-onaga, oliy o`quv yurti ma’muriyatiga bogliqligi iqtisodiy ziddiyatni keltirib chiqaradi. Bu xol
talabalarning xoxishlari bilan mavjud imkoniyatning nomutanosibligi tufayli sodir bo`ladi.
Odatda talabalar 2 Va 3 kurslarda olii o`quv yurtiva mutaxassiSlikni nima uchun tanlagani
haqida yana jIddiy o`ylaydilar. Mazkur yosh davriDa o`zini boshqarIshning tarkibiy qismlari, ijodiy
tafakkur, muayyan hayotiy tajriba o`lashtirilgan bIlimlarni tartibga solish asosida his tuygular, qarashlar,
axloqiy qadriyatlar, o`zligini anglash va barqaror e’tiqod shakllanAdi. Talaba xukm va xulosa
chiqargach, o`z xatti-harAkatida qat’iy turib ularni himoya qiladi, u hayotning turli sohalari bo`yicha har
xil darajadagi ko`nikma va malakalarga nazariy bilimlar ijtimoiy-psixologik tushunchalarini amaliy
faoliyata tatbiq etish imkoniyatiga ega bo`ladi.
B. G. Anan’ev rahbarligidagi tadqiqotchilar jamoasining fikricha, 18—20 yosh pallasida
fiziologik imkoniyatlar yuksak darajada rivojlanadi. Organizmning tashqi ta’sirga javobi, qon bosim
optimal darajasi ortadi, qon kislorod bilan to`yinadi va hokazo. Insonda o`quvlilikning qulay imkoniyati
vujudga keladi. O’quv insonning axborotlarni qabul qilish, eslab qolish va xotirada saqlash qobiliyatini
bildiradi. Keyinchalik insonda psixik funktsiyalarning dinamikasi, o`quvlilik imkoniyatlara sira
pasaymaydi. Odamning etuklik davri quyidagi qonuniyatlar bilan farqlanadi: 1) turli funktsiyalarning
rivojlanishi bir tekis va bir vaqtda amalga oshmaydi (bir bosqichda xotira, boshqa bir bosqichda
tafakkur); jadal sur’at bilan o`sadi; 2) yoshga qarab turli funktsiyalar o`zaro bogliq muvofiqlashgan
xususiyat kashf eta boshlaydi; 3) etuk inson aqlining funktsional o`sish darajasi yosh evolyutsiyasining
har xil bosqichida etarli darajada yuqori bo`ladi; 4) mazkur funktsiyalar dinamikasida hech qanday
keskin pasayish bo`lmaydi; 5) etuklik davrida o`quvlilik kamaymaydi.
TALABALAR TAFAKKURINING XUSUSIYaTLARI
Talabalik yillarida yoshlar biologik jihatdan barkamollik, ijtimoiy nuqtai nazardan etuklik,
jismoniy baquvvatlik bosqichiga ko`tariladi. Ammo ilk o`spirinlik (16—17 yoshli)ning ayrim bolalarga Page 58
58
xos xulq-atvorning tashqi ifodalari, romantikasi ma’lum davrgacha o`z ta’sirini o`tkazib turadi. Oliy
maktabdagi datslabki sinov (birinchi sessiya) davridaek talaba turmush faqat romantikadan iborat
emasligiga, balki izlanish, irodaviy zo`r bo`qish, aqliy mehnat zahmati orqali O’zgu niyatga etishish
mumkinligiga iqror bo`ladi. Favquloddagi taassurotdan, ijtimoiy sinovdan keyin o`qishga, turmushga,
insonlarga nisbatan munosabatni jiddiy ravishda o`zgaradi, narsa va hhodisalarga, ijtimoiy hholatlarga
voyaga etgan katta kishilardek muomala qilishga, voqelikni to`g’ri, okilona (adekvat) aks ettirishga,
tushunib etishga harakat qiladi.
Yuqori sinf o`quvchisi davrida vujudga kela boshlagan tafakkurning mutsaqillik, teranlik,
ixchamlik, tashabbuskorlik, tanqidiylik sifatlari kun sayin takomillashib, yangi-yangi belgi va alomatlar
bilan boyib boradi. Talabalarda o`z-o`zini nazorat qilish, o`z-o`zini baholash, o`z-o`zini anglash, o`z-
o`zini boshqarish kabi aql-zakovatning muhim jihatlari taraqqiyotning yangi yuksak bosqichiga
ko`tariladi.
Talabalarda tafakkurning rivojlanishida, ilmiy dunyoqarashning shakllanishida umumta’lim va
ijtimoiy fanlar, jumladan, tarix, falsafa, mantiq, iqtisodiy nazariya asoslari, madaniyatshunoslik,
adabiyot, etika, etsetika, psixologiya, pedagogika kabi o`quv predmetlari muhim rol o`ynaydi. Talabalar
tafakkuri, asosan, o`qish, amaliy mashg’ulot va mutsaqil bilim olish faoliyatlarida jadal va uzluksiz
ravishda rivojlanadi. Goho ma’ruza jarayoni ulardan reproduktiv (o`zlashtarilgan bilimlarga asoslangan)
tafakkurni taqozo etsa ham, lekin seminar mashg’ulotlari, mutsakil topshiriqlar, laboratoriya praktikumi
produktiv (ijodiy) fikr yuritish faoliyatini talab qiladi. Har ikkala ta’lim shakli ham talabalar aqliy
mehnati, maqsadga yo’naltirilgan va muvofilashtirilgan diqqati yordami bilan amalga oshadi.
Oliy maktabdagi mutsaqil ishlarnng barchasi: konspekt tuzish, referat, annotatsiya, te’zis,
seminarga hozirlik, kurs va diplom ishlari talabadan mutsaqillikni, ijodiy yondashashni, (kreativlikni)
muammoli holatni, murakkab pedagogij vaziyatni hal qilishni taqozo qiladi. Davlat o`quv rejasida
ko`rsatalgan, datsurda ko`zda tutilgan materiallar va ilmiy ma’lumotlarni o`o`zlashtirish bilim-saviyani
kengaytirish bilan qanoat hosil qilmasdan, balki ularni tushunish, anglab etishni talab qiladi, bu esa
bevosita tafakkurning funktsiyasidir. Xotira bisotidagi bilimlarni izchil ravishda tartibga keltirish, esga
tushirish, ular ichidan eng muhim jihatlarni ajratish, o`zaro taqqoslash, turkumlarga kiritish,
umumlashtirish bilish jarayonining aqliy yo’li bilan, ya’ni tafakkur yordami bilan amalga oshiriladi.
Ijtimoiy-falsafiy kurslarini o`rganish davomida moddiy borliqdagi narsa va hhodisalar o`rtasidagi
murakkab ichki bog’lanishlar, aloqalar va ijtimoiy turmush konuniyatlari yuzasidan chuqur nazariy
metodologik, ilmiy-uslubiy xususiyatdagi bilimlar o`o`zlashtiriladi. Ayniqsa, ushbu davrda diskursiv
(ijodiyot va haqiqat me’zoni uchun bahsda yuzaga keluvchi) tafakkur turi talaba uchun omilkor aql-
zakovat quroli vazifasini bajaradi.
Ta’lim jarayonida fikr yuritish operatsiyalaridan unumli foydalanish evaziga har qanday
murakkab bilimlarni egallash imkoniyati vujudga keladi. Talabalar tafakkur shakllari (tushuncha, hukm,
xulosa chiqarish)ning funktsional va operatsional jiqatlari bilan yaqindan tanishadilar, shuningdek
ulardan mutsakil foydalanish uchun barcha itellektual re’zervlarni (aqliy zaxiralarini) ishga solishga
harakat qiladilar. Щukm chiqarishning barcha (yakka, xususiy, umumiy, ziddiyatli, faraziy, inkor)
ko`rinishlardan o`quv va mutsaqil bilim olish faoliyatlarida foydalanish shart-sharoitlari tugiladi. Xulosa
chiqarishning induktiv (xususiydan umumiyga fikrning yo’nalganligi) va deduktiv (umumiydan xususiy
hollarga fikrning qaratilganligi) yo’llardan muayyan tarzda bilish faoliyatida qo`llashga intaladilar.
Tushunchalar (yakka, xususiy, umumiy, yaqqol, mavqum, to`rejama) moxiyatini anglagan holda
ma’lumotlarni egallash bilimlarning barqarorligini ta’minlaydi. Bu narsalarnang barchasi tafakkurni
rivojlantirishga o`z ta’sirini o`tkazadi.
Oliy ta’lim uzluksiz ravishda ijodiy tafakkurni talab qiladigan, muammoli xususiyatdagi
topshiriq va masalalar tizimidan iboratdar. Xar bir ma’ruza, seminar mashguloti, mutsakil topshiriqlar,
labotoriya ishlari ham muammolli vaziyat, holatning tashkibiy qismlaridan tuzilgan bo`ladi. Ularni hal
qilish (echish, bajarish) ijodiy izlanishni vujudga keltiradi. Chunki muammoli holatgacha davr,
muammoli vaziyat, muammoli vaziyatdan keyingi aqliy jarayonlar ham talabadan ijodiy qidiruv,
tadqiqot faoliyatni taqozo etadi. Shuni alohida ta’kidlab o`tish kerakki, odatda usullarning ko`pchiligi
birdaniga asta-sekin, «buzib-tuzatab», qayta qurish, tarkibini yangidan tuzish, ko`rgazmali materialdan
matnli (mantiqiy) materialga o`tishi kabi ko`rinishlari mavjuddir. Talabalarda o`quv faoliyatiniig usulini
tarkib toptirish quyidagicha amalga oshiriladi. Page 59
59
Xotira tushunchasini turli nuqtai nazardan qarash mumkin, chunonchi, u bilish jarayoni,
produktiv yoki reproduktiv mnemik (lot. — xotira) faoliyat, amaliyotga zarur bilimlar majmuasi, xotira
— bu ko`nikma, malaka va odatlar yigindisi; umumlashgan obrazlar tuplami, grammatik termin,
fenominal xotiralilik shaxs sifati tariqasida va hokazo.
O`quv faoliyatining ushbu usulini mutsaqil topshiriq bajarishga, ya’ni «Tafakkur» tushunchasiga
ko`chirish imkoniyati quyidagi tarzda namoyon bo`ladi: tafakkur— bu bilish jarayoni, fikr yuritish
faoliyati, prognoz qilish, anglashilgan bilimlar, muloqot negizi, grammatik termin, aql sifati, zehni
o`tkirlik, shaxs sifati kabi tasavvur qilish mumkinligini ta’kidlab o`tiladi.
Yuqoridagi mulohazalarga qaramasdan, talabalar tafakkurida sub’ektiv-shaxsiy xususiyatga
ega bo`lgan zaif jihatlar mavjuddir. Fikr yuritish faoliyatini nazoraT qilishda qator kamchiliklarga yul
qo`yiladi, masalan, faoliyat natijasIni teksHirish sifatidagina qo`llaniladi. Ularni.g aqliy faoliyatida xatti-
harakat yoki bilim sifatini baholash va o`zini baholashdaham, voqelikni baholashda hamvoqelikNi
oqilona, to`g’ri aks ettirish jarayonida ilLatlar ko`zga tashlanadi Narsa va hhodisalr xususiyati yoki
qonuniyati ko`pincha orttirib baholanadi, ba’zan pasaytirib bahoLash hollari ham namoyon bo`ladi.
Ta’kidlab o`tilgan nuqsonlar, qusurlarga qaramasdan, talabalar tafakkuri ilk o`spirinlik yosh
davridan ham sifat, ham mazmun, ham ko`lam jihatidan keskin tafovutlanadi. Bu fikrlar psixologlar
tomonidan to`rejagan miqdoriy ma’lumotlar bilan allakachonlar tasdiqlangan. Shunday qilib, muayyan
bir soxaning yosh mutaxassis kishisi — talaba yuksak aql-zakovat egasi, o`quvli teran fikrli inson,
iymonli, diyonatli shaxs, aniq dunyoqarashga; mutsakam e’tiqodga ega bo`lgan ziyoli, milliy
mafkuraning jonkuyari, targibotchisi sifatida ijtimoiy katta hayotga yo’llanma oladi.
Talaba-o`spirinlik, ilk yoshlik davri o`zining mahsuldorligi, refleksiv (anglashilganlik, ongli
rejalashtira olishlik) xususiyati bilan boshqa yosh davridagi odamlardan o`ziga xos ravishda ajralib
turadi. Talabalak yillari ijodiy izlanishlar, aql-zakovat zahiralarini ishga sola bilish, aqliy qobiliyatni
safarbar qilish imkoniyatlariga ega bo`lgan shaxsning etuklik davri hisoblanadi. Xullas, ushbu yosh
davrda tafakkur sermahsul, sermazmun bosqichga ko`tarilib, yaratish, ixtiro, ijod va kashfiyot qilish
arafasida turadi. Talabalar mutaxassislikka xos bo`lgan o`quv predmetlari, fan asoslarini egallash
faoliyatida ijodiy mahsulot bo`qish uchun tinimsiz harakat kiladilar. Ularning bilishga, bilim olishga
undovchi mayllari turgun, mutsahkam va barqaror qiziqishga aylana boradi, badiiy ijodiyot va ilmiy-
tadqiqot bobida datslabki O’zgu-niyatlari, orzularini ushatishga intiladilar. Jumladan, filolog yoki
jurnalits talbalar badiiy ijod bilan, tabiiy-matematika fan sohasidagilar esa kuzatish va tajriba o`tkazish
bilan, tarixchilar arxeolog talabalar ijtimoiy turmush solnomalarining echish bilan, psixologlar
korxonalar va maktablarga amaliy yordam ko`rsatish bilan shugullana boshlaydilar. Xatto talabalar
o`zlarining aqliy mehnati mahsullari bilan olimpiada, ilmiy amaliy anjumanlarda, ixtirochilar va
ratsionalizatorlar konkurs-tanlovlarida muvaffatsiyatli qatnasha oladilar. Bularning barchasi tafakkur
yordami bilan chiqariladi, moddiy borlikni yanada aniqroq ifodalash, yaratish faolayatlarida faol
katnashish uchun intilish, muammoli holat va vaziyatlarni hal qilish (echish) jarayonlarining mahsuli
sifatida namoyon bo`ladi.
Hozirgi zamon talabalarining ijodiy tafakkur orqali vujudga keltirgan badiiy asarlari,
maqolalari, ilmiy chiqishlari, ishlab chiqarishga taqdim qilingan ratsionalizatorlik takliflari xalq
xo`jaligini yuksaltirish, mutsaqil respublika fan va texnikasini ravojlangan mamlakatlar darajasiga
ko`tarish uchun xizmat qilmoqda. Eng yuksak saviyada tayyorlangan diplom ishlari va loyihalari
talabalar ijodiy tafakkurini namunalari hisoblanadi, shu boisdan ularning ilmiylik darajasi yuqori
bo`lganlari nomzodlik dissertatsiyasiga taqdim qilinmoqda.
Oliy maktabda o`o`zlashtirilgan nazariy bilimlarni ishlab chiqarishga, amaliyotga, turmushga
tatbik etish, el o`rtasida yoyish, targ’ib qilish ham talabalik davriga xos xususiyatlardan biridir. Nazariy
va amaliy, ijodiy va diskursiv, fazoviy tafakkur bilan qurollangan talabalar omma o`rtasida ilm-
ma’rifatni yoyish ishida faol ishtirok qilmoqdalar.
Talabalar narsa va hodisalar, voqelikni to`g’ri, oqilona, omilkorlik bilan aks ettirishda, ijtimoiy
hayot talabi va ehtiyojlarini anglash, ongli ravishda fikr yuritish faoliyatini tashkil qilish va boshqarish
imkoniyatiga egadirlar. Ularda ta’lim jarayonida tafakkurnint diskursiv va refleksiv sifatlarini
shakllantirish ilmiy, ijodiy tafakkurni vujudga keltiradi. Buning uchun ularni mutsaqil bilim olish
faoliyatini to`g’ri uyushtirish va boshqarishga o`rgatish yuksak samaraning kafolatidir. Page 60
60
O’QITUVChI VA TALABALANING HAMKORLIGI – TA’LIM SAMARADORLIGINING
MUHIM OMILI.
Oliy maktabda hamkorlikdagi faoliyatning shakllanishi, uning ijtimoiy psixologik jihatini tashkil
qilish har qanday faoliyatni, shu jumladan, o`quv faoliyatini tashkil qiluvchi tarkibiy kismlarini
o`rganish so`nggi o`n yillarda amalga oshirila boshlandi.
B. F. Lomov faoliyatini tahlil etishning umumiy psixologiyada qabul qilingan sxemasini ko`rib
chiqib, bu faoliyatni bajaruvchi shaxsning boshqa shaxslar bilan hamkorligi boshqacha qurilishi
zarurligini ta’kidlab o`tadi. Yakka shaxs faoliyatining psixologik tahlili faoliyat sub’ektining boshqa
odamlar bilan aloqasini mavhumlashtiradi. Lekin bu mavhumlashtirish nihoyatda muhimligidan qat’iy
nazar, o`rganilayotgan hodisalarni bir tomonlama yoritish imkonini beradi. Uqituvchi va o`quvchining
hamkorlikdagi faoliyatiga doir tadqiqotlarda, asosiy e’tibor halqaro munosabatning rivojlanishini
o`rganishga qaratiladi, o`qitishni guruhli tashkil qilish jarayoni bayon qilinadi.
A. V. Petrovskiy jamoadagi shaxslararo munosabatlar faoliyatdan kelib chiqishini o`rganib,
ta’lim jarayonida o`qituvchining o`quvchilar bilan xamkorligini tashkil qilish faqat ularni muloqotga
extiyojini qondirish vositasi emas, balki o`quv materialini o`zlashtirishning xam vositasi ekanligini
ta’kidlagan edi.
Yuqoridagi fikrlarga qaramay o`zlashtirishning turli bosqichlarida o`qituvchi bilan
o`quvchilarning turlicha hamkorligi qanday uyushtirilishi masalasi hal bo`lgan emas. Binobarin,
o`qituvchida o`quv faoliyatini hamkorlik asosida tashkil qilish ko`nikmalari yuqligi qator muammolarni
keltirib chiqarmoqda.
Hamkorlikdagi mahsuldor faoliyatni psixologik jihatdan o`rganishni V. Ya. Lyaudis
boshchiligidagi psixologlar guruhi amalga oshirdi. Uning asosiy maqsadi yangi psixik fazilatlarning
shakllanishida o`qituvchi bilan talaba hamkorligining rolini ifodalash edi.
Ushbu nazariyaga binoan, o`quv faoliyatinnng shakllanishi fan asoslarini egallashtirishnint
negizi emas, balki shaxsning ijtimoiy madaniy qadriyatlarini egallash jarayonidir. Mazkur nazariya
asosida vaziyatini talaba shaxsining rivojlanishidagi «yaqin kamolot zonasinigina emas, balki
«Pertseptiv rivojlanish zonasi»ni ham yaratadigan yo’sinda loyihalash mumkin.
V. Ya. Lyaudis o`quv vaziyati tartibidagi 4 ta o`zgaruvchi holatni ko`rsatadi: a) tashkiliy o`quv
jarayonining mazmuni (uning xususiyati, o`quvchi o`o`zlashtiradigan faoliyat datsuri, egallanadigan
bilim faoliyatining turlari); b) ta’lim mazmuni va o`quv faoliyati usullarini o`o`zlashtirish: bir
bosqichdan boshqasiga o`tish tartibi; v) talaba bilan o`qituvchining o`zaro ta’siri va hamkorlik sitsemasi;
g) ta’limdagi o`zgaruvchan omillarning o`zaro aloqasini takomillashuvi o`zaro hamkorlikning muhim
omili va talabalarning o`zaro munosabati xususiyatini belgilovchi asos o`qituvchi bilan talaba
hamkorligining shakllaridir. Щamkorlikdagi o`quv faoliyati o`qituvchi va talaba munosabatlarining va
birgalikdagi xatti-harakatlarining alohida turidirki, u o`o`zlashtirish ob’ektini, bilish faoliyatining barcha
qismlarini qayta qurishni ta’miyalaydi.
Hamkorlikdagi o`quv faoliyatining maqsadi o`o`zlashtiriladigan faoliyat va birgalikdagi
harakatlar, munosabat va muloqotning boshqarish mexanizmni yaratishdir. Hamkorlikdagi faoliyatning
mahsuli talabalar mutsaqil oldi ilgari suo`rgan yangi g’oyalar va o`o`zlashtirilayotgan faoliyatning
mohiyatiga bogliq maqsadlar va sheriklikda shaxs pozitsiyasini boshqarish itsaklarining yuzaga
kelishidir. Щamkorlikdagi faoliyat usuli deganda, o`qituvchi bilan talabaniig birgalikdagi hatti-
harakatlarining sitsemasini tushunish kerak. Bunday xatti-harakatlar o`qituvchining talabaga
kursatadigan yordamidan boshlanadi; talabalarning faolligi atsa-sekin o`sib borib, butunlay ularning o`zi
boshqaradigan amaliy va aqliy harakatiga aylanadi: o`qituvchi bilan talaba o`rtasidagi munosabat esa
sheriklik pozipiyasi xususiyatiga ega bo`ladi.
Psixologiya fanida hamkorlikning sakkizta shakli mavjud, ular quyidagilardan iboratdir: 1)
faoliyatga kirish; 2) mutsaqil harakatlar Z) o`qituvchi harakatni boshlab beradi va unga talabani jalb
etadi; 4) taqlid harakatlari 5) madad harakatlari (o`qituvchi talabaga orqali maqsadni va uziga O’qishish
usullarini tanlashda yorlam beradi hamda oxirgi natijani nazorat qiladi); 6) o`zini o`zi boshqarish
harakatlari 7) o`zini o`zi boshqaruvchi harakatlar; 8) o`zini uyushtiruvchi harakatlar. Щamkorlikdagi
faoliyat usullari birgalikdagi xatti- harakatlar shaklida namoyon bo`lib, unga muloqot davrlari singari
mazkur faoliyatning oddiy birliklari deb qarash mumkin. Birgalikdagi harakat davri qo`yiladigan ushbu
almashuvni o`zichiga oladi: o`qituvchi harakat boshlaydi, talaba uni davom ettiradi yoki tugallaydi.
Oliy maktablarda hamkorlikdagi faoliyatning xususiyatlarini o`rganish va tajribalarda sinab Page 61
61
ko`rishniig asosiy maqsadi talabalarniig bilimlarni o`zlashtirishdagi qiyinchiliklarning sabablarini va
manbalarini tadqiq etish hamda ta’lim jarayonida yoki hamkorlikdagi faoliyat bilimlarni o`zlashtirish
samaradorligini
oshirishning
asosiy
omillarini
aniqlashdan
iboratdir.
V. Ya. Lyaudis va boshqa tadqiqotchilarning ilmiy ishlari o`qituvchi bilan talabaning hamkorlikdagi
mahsuldor faoliyati o`rganilgan.
Yuqorida ta’kidlab o`tilgan tadqiqotlarda hamkorlik faoliyati uchta o`zaro bogliq fazadan iborat
ekanligi ko`rsatilgan, jumladan birinchi faza — faoliyatni egallash» deb nomlangan bo`lib, u o`z ichiga
Ushbu hamkorlik shakllarini qamrab olgandir: 1) o`qituvchi bilan talabalar o`rtasidagi birgalikda amalga
oshadigan harakatlarni turkumlarga ajratuvchi tizim; 2) talabalarning o`qituvchi faoliyatiga taqlid
qilishga asoslangan harakatlari yigindisi; Z) talabalar tomonida qo`llab-quvvatlanadigan harakatlar
majmuasi hamkorlik faoliyatining ikkinchi fazasi — talabalarnin o`qituvchi faoliyatiga
muvofiqlashtirilgan hamkorli harakatlari majmuasi; 4) talabaning o`o`z – o`ziniboshqaruvchi harakatlari
tizimi; 5) talabalarning uz o`zini qo`zgatuvchi xatti-harakatlari va boshqalar. hamkorlik faoliyatining
uchinchi fazasi — hamkorlik faolayatidan yangi bir taraqqiyot bosqichiga ko`tarilish, takomillashishda,
shuningdek, o`qituvchi bilan talaba amkorligi sheriklik darajasiga o`sib o`tishda o`z ifodasini topadi.
Bizningcha juda kam tadkiq etilgan faza — bu uchinchi faza hisoblanadi. Lekin ayrim
tadqiqotlarda sheriklikni amalga oshirish to`g’risida mulohaza yuritilgan bo`lsada, biroq uning tub
mohiyati o`ziga xos xususiyatlari, bosqichlari, manbalari, psixologik mexanizmlari to`g’risida tugal
fikrlar bildirilmagan. Ana shundan kelib chiqan holda, quyida gipotetik xususiyatga ega bo`lgan
muammoli holatlarni o`rtaga tashlash maqsadga muvofikdir. Bizningcha, uchta fazaning oxirgisi
taxminan mana bunday harakatlar tariqasida ko`rinishga ega bo`lishi mumkin 1) teng huquqlilik asosiga
qurilgan umumiy hamkorlikdagi o`qituvchi bilan talabaning faoliyatga madad beruvchi (o`zaro ta’sir
o`tkazish negizida ijodiy izlanishlar namoyon etilsa) harakatlar; 2) ma’naviy harakatlar (o`qituvchi va
talabaning hamkorlik zaminiga qurilgan xharakatlari muayyan ma’no, mohiyat, intellektual harakat,
angLashilgan turtki, maksadga yvaltirilgan vosita, o`zaro mohiyatii, oydinlashtiruvchi munosabat
kabilar); Z) interaktiv harakatlar (o`o`zaro fikr almashishga, o`o`zaro fikrlarnq tldirishga, go noverbal,
gho verbal ta’sir o`tkazishga qaratilgan harakatlar majmuasi); 4) predmetli refleksie jharakatlar (bu erda
mana bunday holat yotishi ehtimoldan holi emas; birinchadan, har qanday hamkorlak muayyan narsaga
qaratilgan sodda va lo`nda iktellektual harakatlardan tuzilishi; ikkinchidan, aniq muammolar ko`p o`quv
predmetlari moxiyati bog’liq harakatlar zanjiriga yo’nalgan 6o`lishi mumkin, lekin har bir intellektual
harakat anglashilgan, o`z – o`zini boshqarishga buysundirilganligi bilan ajralib turishi lozim); 5)
interaktiv harakatlar (o`zaro ta’sir asosiga kurilgan intellektual harakatlar shunchaki ta’sir, turtki
vazifasini bajarish bilan cheqlanib qolmasdan, balki hamkorlik sub-qektlarini ijodiy izlanishga
yo’naltirish noma’lum holatni ochishga, kashf etashga ko`mak beruvchi nazariy-aqliy mulohazalarda
ifodalanishi mumkin); 6) ma’naviy refleksiv harakatlar (refleksiv tushunchani anglaganlik darajasini
bildirgan ma’noda qo`llaniladi, shuning uchun bu o`rinda mantiqiy izchillikdagi harakatlar, aqlni
peshlash mashqlari tarzida ishtirok etib, muayyan aqliy ko`lamni o`zida aks ettiriqish lozim, bu erda
harakatlar ortiqcha operatsion belgilardan xalos bo`lishi shart. Shu narsani alohida ta’kidlab o`tish
kerakki, yuqoridagi fikrlarni empirik materiallar asosida chuqurroq o`rganish maksadga muvofiq
hamkorlik faoliyatini amalga oshirish va uni qayta quyish jarayoni bir qator qonuniyat tarzidagi va
o`ziga xos psixologik xususiyatlar tariqasidagi holatlar, mexanizmlar, aloqalar shaklida namoyon
bo`lishi mumkin. Jumladan, o`qituvchining hamkorlik faoliyatini yuksak darajada boshqarish paytida
talabalarda fan asoslarini egallash, amaliy ko`nikmalarni o`zlashtirish birmuncha engil kechadi.
Shuningdek, o`quv faoliyatining operatsional predmetli jabhasini uyushtirish, idora qilish, uni qayta
qurish quyidagi tartibda namoyon bo`lishi mumkin: a) operatsional ijroiy harakatlar; b) orientir qidiruv
harakatlari; v) bilishga oid orientir nazorat korrektsion tizimi kabilar muayyan davrgacha talabalarni
hamkorlik faoliyatining ma’noviy, tashkiliy jarayoniga taalluqli hamkorlikning tarkibiy qismlarini
boshqarish funktsiyasini bajarib turadi. Bu borada harakatniig ijtimoiy-tashkiliy, motivatsion-ma’naviy,
predmetli tashkiliy qismlari faol ishtiryok qiladi hamda Hamkorlik faoliyatini masuldor bo`lishga ta’sir
o`tkaeadi, Ikkinchidan, o`qituvchining talabalarga tavsiya qilingan, mo`ljallangan, goho sinab ko`rilgan
hamkorlik o`quv faoliyati shakllaridan atsa-sekin .o`qituvchining bevosita rahbarligida o`z –
o`ziniboshqarishga,ya’ni refleksiv faoliyat darajasiga sib tish jarayoni yuzagakeladi. hamkorlik faoliyat
natijasida uning ishtirokchilari, sub’ektlari shaxsvy pozitsiyasini ilgari surishda, hamkorlik qatnashchisi
tariqasida o`z o`rnini topish uchun intilishda dinamik holat ko`zga tashlanishi mumkin. qatnashuvchilar Page 62
62
hamkorlik faoliyatini shunchaki dialogik ishtirokchisi rolidek uning teng huquqli, real pozitsiyaga ega
bo`lgan muomala, munosabt, faoliyat sub’ektiga aylanadi. hamkorlik faoliyatida talaba bilan
o`qituvchining o`zaro ta’sirini (interaktivlik) baholashning divergentlik negizidan konvertgentlik
pozitsiyasiga o`tishi kuzatiladi. Щamkorlik faoliya to`yni takomil bosqichiga o`tish jarayonida o`zaro
o`tkazish harakatini baholashda o`z – o`zini baholash darajasiga katarilishi sodir bo`ladi. Ushbu jarayon
hamkorlik dinamikasidan dalolat beradigan eng muxim omillardan biri vazifasini o`taydi. Biroq mazkur
mulohazani yanada chukurroq -o`rganish takozo qilinadi. Tajribada olingan natijalarni psixologik sifat
jihatdan tahlil qilish hamkorlik faoliyatini boshkarish (o`qituvchi, o`qituvchi bilan talabalar,
talabalarning o`zaro boshkaruvi) bosqichlari va ularning xususiyatlari, ishtirokchilarni idora qilish
imkoniyatlari, ularni boshqarish ulushi turlicha ekanligini tasdiqladi. Mazkur o`zgarishlar quyidagi
izchillikda namoyon bo`lishi mumkin: 1) predmetli monologik ijro etish darajasi; 2) ma’naviy yoki
harakatlarni o`zaro almashish ko`rsatkichi; Z) interaktiv harakatlar almashish darajasi; 4) ma’naviy
harakat ma’nosini dialogik tareda almashish bosqichi; 5) intrasituativ integratsiyasi, yoinki boshqacha
so`z bilan aytganda, faoliyat vaeiyatning yaxlitligi e’tiborga olingan hamkorlvk faolayati harakatlari
vaboshqalar.Lyusher, Spilberger-Xanan shkalalari, Fidler metodikasi, V. Ya. Lyaudis va boshkalarning
diagnotsik metodikalari yordamida olingan natijalar guruhlarni tuzish, .ular o`rtasida hamkorlik joriy
qilishda talabalarda be’zovtalanish, o`z-o`zini boshqarish, guruhdagi psixologik muhit va shaxslararo
munosabat xususiyatlari, xossalari, negizlari mexanizmlari, hamkorlik sub’ektlariga ta’sir o`tkazuvchi
ob’ektiv va sub’ektiv omillarni ochib be’qishga xizmat qiladi Oliy maktab ta’limi samaradorligini
oshirishda, hamkorlik faoliyatini yo’lga ko`yishda talabalarning aqliy imkoniyatlari, zaxiralari, umumiy
saviyasi, bilimlarni o`elashtirish darajasi, o`qishga munosabati, o`z – o`zini boshkarish darajasini tadqiq
qilish muhim ahamiyatga aga. Talabalarda uchraydigan ijtimoiy-psixologik, bilishga oid kasbiy
qiyinchili ularning oldini olish uchun ta’kidlab tilgan me’zonlarii aniqlash ko`zlagan maqsadni amalga
oshirish sari etaklaydi. Chunki o`qituvchi bilan talabalarning hamkorlik faoliyati ko`lami kancha keng
bo`lsa, bilimlarni o`elashtirish darajasi shunchalik yuqori, o`z-o`zini boshqarish asa puxta egallangan
bo`lada. O’zarota’sir o`tkazish doirasi kanchalik keng bo`lsa, u holda muammolarni hal qilish jarayoni
shunchalik tO’z amalga oshiriladi: Page 63
63
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati.
1. Karimov I.A O`zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo`lida. T.:«O`zbekiston» 1995.
2. Karimov I.A. O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot
kafolatlari. T.: O`zbekiston, 1997.
3. /afarov A.Z., Yugay A.X. Pedagogika amaliyoti. Toshkent-2002.
4. Davaetshin M.G., To`ychieva S.M. Umumiy psixologiya, Toshkent 2002.
5. Davaetshin M.G. Zamonaviy maktab -o`qituvchisi psixologiyasi. -Toshkent 1998.
6. Herbakov A.I. Yosh psixologiyasi va pedagogika psixologiyadan praktikum. Toshkent, 1991.
7. Psixologiya. qisqacha izog`li lug`at .Toshkent, 1998.
8. /oziev E./. Psixologiya. Toshkent, 1994.
9.Krutetskiy V.A. Psixologiya obucheniya i vospitaniya shkolnikov.M.1976
10.Kazakov V. G. Psixologiya. M.1989.
11.Yosh va pedagogik psixologiyadan praktikum. T.1991.
12. M.G. Davaetshin, Sh.Do`stmuhamedova, M.Mavlanov, S.To`ychieva. «Yosh va pedagogik psixologiya» o`quv
metodik qo`llanma Toshkent 2004 yil
13. Umumiy psixologiya.P.I,.Ivanov.
14. Psixologiya V.Karimova.Toshkent.2002y.
15. Psixologiyadan ma`ro`zalar matni. Toshkent.1999y
16. Umumiy psixologiya M.V.Voxidov. Toshkent 1992 yil.
17 Umumiy psixologiya A.V.Petrovskiy. Moskva1976g
18. Bolalar psixologiyasi ocherklari P.I.Leventuev. A.A,Askarxujaev.
19. V.Z.Chudnovskiy. M.V.Voxidov. 1964y. Psixologiyadan ma`ruzalar matni toshkent.1999y.