Behruzbek.uz

Muvaffaqiyat sari yo'l…

Stressning to’rtta turi

Kundalik hayotda biz qanchalik tez-tez aytamiz: “Menda stress bor!”, “U zaif stressga chidamli!” Va hamma, umuman olganda, bu nimani anglatishini tushunadi. Biz haqiqatdan qanchalik uzoqmiz, aks holda barchamizga stressdan xalos bo’lish va stressga chidamliligini oshirish bo’yicha universal tavsiyalar yordam beradi. Ushbu maqolada biz siz bilan ushbu mavzu haqida suhbatlashamiz va olimlar ko’rib turganidek, stress va chidamlilikni tushunishga harakat qilamiz. XIX asrning ikkinchi yarmida olim frantsuz fiziologi Klod Bernar tirik organizm ichidagi jarayonlarning tashqi muhitdagi har qanday o’zgarishlar bilan barqarorligini birinchi bo’lib kashf etdi. Yarim asr o’tgach, amerikalik fiziolog Uolter Kannon “gomeostaz” atamasini, ya’ni organizmning barqarorlikni saqlash qobiliyatini anglatadi. U gormonlarning faollashuv darajasi, qondagi shakar va boshqa moddalar darajasining o’zgarishi, stressli vaziyatda harorat o’zgarishini o’rgangan. Ma’lum bo’lishicha, xuddi shu stress stimuli organizmning o’xshash reaktsiyalarini keltirib chiqaradi, ammo shu stress tufayli tanaga zarar etkazish darajasi turli mavzularda turlicha bo’lgan. Stressni keltirib chiqaradigan omillar – stresslar boshqacha bo’lishi mumkin, ammo ular bir xil biologik stress reaktsiyasini keltirib chiqaradi, organizm ularga stereotipli, xuddi shu biokimyoviy o’zgarishlar bilan reaksiyaga kirishadi, ularning maqsadi tanaga bo’lgan talablarning ortishi bilan kurashishdir.  Stressga javoban, yoqimli va yoqimsiz holatlar stressdir. Stressni tahlil qilishda ular har doim hissiy qo’zg’alish uchun mas’ul bo’lgan fiziologik apparatning faollashishini nazarda tutadi; yangi sharoitlarga moslashish jarayonida organizmning qayta tuzilishga bo’lgan ehtiyojining intensivligi. Fiziologik stress darajasi befarqlik holatida eng kichik, ammo u hech qachon nolga teng bo’lmaydi. Kanadalik patolog va endokrinolog Xans Selye stress tushunchasini shakllantirdi. U stressni organizmning atrof-muhit talablariga odatiy munosabati deb bilgan. Stressni boshdan kechirayotganda, tana ikki xil javob turida omon qoladi: faol (kurash) va passiv (parvoz va muzlash). Xans Selye yozgan: “Bizni o’ldiradigan stress emas, balki unga bo’lgan munosabatimiz”. Selye tomonidan ishlab chiqilgan umumiy moslashish sindromining uch fazali reaktsiyasi – bu zaiflashadigan vazifa oldida turgan tirik mavjudotlarning xulq-atvorining umumiy qonuni: birinchi navbatda tanada qiyinchilik paydo bo’ladi (xavotir reaktsiyasi), keyin u tortiladi (qarshilik fazasi) va chidab bo’lmas kuchlanish hissi (charchash fazasi). Biz odatda bu haddan tashqari fazaviy stress deb ataymiz, garchi bu to’liq aniq bo’lmasa. Biror kishi stressni boshdan kechirganda, birinchi navbatda, unga qarshi turishi kerak, ikkinchidan, stressli vaziyat tugagandan so’ng, tiklanish uchun vaqt bo’lishi kerak. Va biz tez-tez stress holati deb ataydigan narsa – bu tananing har qanday stressga beqaror bo’lgan maxsus tuzilishining natijasi, yoki stressning haddan tashqari intensivligi va davomiyligi, yoki avvalgi stressdan tiklanish uchun vaqt etishmasligi va boshlanishi. keyingisining. Vujudga ta’siri jihatidan har xil bo’lgan ushbu turdagi stresslarni ajratish uchun Selye quyidagilarni ajratib ko’rsatdi: eustress (o’rtacha kuch stimuli tufayli organizmning moslashuvchan zaxiralarining zo’riqish holati) va stress (ikkalasi ham olib kelishi mumkin bo’lgan kuchli va uzoq muddatli stress ta’sirlari). tiklanish va surunkali kasallik yoki hatto o’limga olib keladi). Rus va sovet fiziologi I.P. Pavlov shunday deb yozgan edi: ” Va endi stressga qarshilik haqida. Bu shaxsning muammolarga, qiyinchiliklarga, shokka va noxush holatlarga faol qarshi turish qobiliyatidir. Bu sizning sog’lig’ingizga zarar bermasdan muhim hissiy va irodali yuklarni ko’tarishga imkon beradigan sifat. Darhaqiqat, stressga chidamlilik eustress taqdim etadigan sharoitlarga eng yaqin, chunki hech kimning qayg’u holatida bo’lishi tabiiy emas. Stressga chidamlilik quyidagilarni o’z ichiga olgan integral indikatorni nazarda tutadi: 1) irodaviy o’zini o’zi boshqarish, 2) asab tizimining psixofiziologik xususiyatlari, 3) vaziyatni tahlil qilish va to’g’ri qaror qabul qilishning intellektual qobiliyati, 4) oldingi stressli vaziyatlarni boshdan kechirishning hissiy tajribasi. Shunday qilib, biz stressga qarshilik ko’rsatadigan 4 ta kitni olamiz, bu har bir “kit” ning ishlash darajasiga bog’liq:   Yuqori daraja O’rtacha darajasi Past daraja Ixtiyoriy o’zini o’zi boshqarish Tanadagi barcha jarayonlarni boshqarish, chidamlilik, mavhumlik qobiliyati Ko’p holatlarda xotirjamlikni saqlash O’zini etarli darajada tuta olmaslik, ularning holatini boshqarish Asab tizimining xususiyatlari Tirnash xususiyati beruvchi omillarga qarshilik, aqliy faoliyatni bir xil hajmda saqlab qolish Stressga kechiktirilgan javoblar bo’lishi mumkin, stimullarni butunlay e’tiborsiz qoldirib bo’lmaydi Diqqatning past konsentratsiyasi, reaktivlikning oshishi Aql Qiyin vaziyatlarda darhol qaror qabul qilish Vaziyatni sergak baholash, muammoni hal qilish yo’llarini izlash Refleksiv tendentsiya, to’g’ri ratsional harakatlarsiz doimiy fikrlash jarayoni Hissiy soha Hissiy portlashlarni ratsionalizatsiya qilish Vahima etishmasligi, ammo hissiy reaktsiyalar bo’lishi mumkin, shu jumladan. stressli vaziyatdan keyin Hissiy fon, tashvish, tashvish kuchaygan Ko’p omillar stressga chidamliligiga ta’sir qiladi. Tug’ilganda odamlar ota-onalaridan bir qator meros xususiyatlarni, shu jumladan asab tizimi va temperamentni oladi . Psixofizikaning boshqa xususiyatlari bolalik davrida, keyingi hayotda o’zlashtiriladi. Ko’p narsa tarbiyaga, tajribaga bog’liq. Biror kishi asabiylashishga, xavotirga moyil bo’lishi mumkin yoki aksincha – muvozanatli xarakterga, optimizmga, hazil tuyg’usiga ega. Turmush sharoitlari stressga chidamliligiga ta’sir qiladi: mashaqqatli mehnat, shoshilinch ish joylari, yomon yashash sharoitlari, boshqa ishlarga va atrof-muhit sharoitlariga to’liq o’ta olmaslik, oiladagi yoki shaxsiy hayotdagi muammolar, inson yoki yaqinlari uchun sog’liq muammolari, qo’llab-quvvatlovchi ijtimoiy muhitning etishmasligi , oldingi stresslarning ijobiy tajribasi yo’qligi. Stressga chidamlilik turiga ko’ra odamlar ko’pincha 4 ta asosiy turga bo’linadilar, sotsionika fani o’ziga xos obrazli ismlarni beradi: stresga beqaror (sotsionikada “mo’rt”, oqilona aristokratlar), stress bilan tarbiyalangan (“ramka”, oqilona demokratlar), stressni inhibe qiluvchi (“yopishqoq”, irratsional demokratlar), stressga chidamli (“egiluvchan”, irratsional aristokratlar). Odamning u yoki bu turga mansubligi stressga reaktsiyaning har xil tezligi bilan bog’liq. Stress qanchalik tez aniqlansa, odam qaror qabul qilish, to’g’ri javob berish, shu bilan kuchni saqlab qolish va tezroq tiklanish uchun ko’proq imkoniyatlarga ega. O’zingizni samimiy kuzatish yoki savollarga javob berish orqali qaysi turga mansub ekanligingizni taxmin qilishingiz mumkin: 1) Stress so’zi deganda nimani tushunasiz? 2) Stressdan chiqish uchun sizga nima kerak? Stress-beqaror (sotsionikada “loy oyoqlari bilan ulkan”) egiluvchan emas, chunki ular o’zlarining ichlarida o’zgarmas, xohlamasliklari kabi qattiq ichki qarashlarga ega bo’lishlari sababli sharoitlarga past darajada moslashadilar. Vaziyatga tushish juda qiyin, undan chiqish uchun ko’p vaqt ketadi, yangi sharoitda yaxshi munosabatda bo’lmaydi, stressga qattiq ta’sir qiladi. Kundalik hayotda o’zini yaxshi his qiladi, odatdagi sharoitda, kun tartibiga bo’ysunadi, ish joyida – shoshilinch ishsiz tinch muhitda, tartibsiz ish vaqti. Har qanday kutilmagan hodisalar va shoshilinch qaror qabul qilish zarurati falokat bilan taqqoslanadi. Har bir yangi stress “gil oyoqlari” ning katta bosimi ostida tobora kamroq kuch va mustahkamlikni qoldiradi. Ushbu turga doimiy stress bilan bog’liq ishlarni ishonib topshirish mumkin emas, lekin ular o’zlari har doim boshqa odamning stressiga sezgir munosabatda bo’lishga tayyor, ular har doim xuddi shunday yomon va qo’rqinchli odamni qo’llab-quvvatlashga harakat qilishadi. Mojaroda ular, ehtimol, vaziyat o’z-o’zidan hal bo’lguncha kutib turishadi. Stressdan tayyorlangan odamlar o’zgarishlarga tayyor, ammo ular ushbu o’zgarishlarning tezligi yoki shaklini mustaqil ravishda tartibga solish qobiliyatiga ega bo’lsalargina. Ular kichik stresslarga osonlikcha dosh berishadi va ular katta stressni o’zlarining imkoniyatlarini sinash, jangovar mashqlar sifatida ko’rib chiqishni afzal ko’rishadi. Ular stressni boshdan kechirishning ijobiy tajribalarini to’plashganda, ular borgan sari stressga moslasha oladilar. Agar voqealarni o’zingiz uchun moslashtirishning iloji bo’lmasa, unda ular juda g’azablantirishi mumkin, vahima paydo bo’lishi yoki hatto vaziyatni saqlab qolish uchun biror narsa qilishni to’xtatishi mumkin. Engil stress juda tez qayta ishlanadi, o’rta va og’ir stresslar ekstremal sharoitlarda yoki emlash paytida lagerga sayohat sifatida qabul qilinadi, ammo ular o’zlari sinovga tayyorgarlik ko’rayotgandagina yo’qotishsiz o’tishadi. Ular umidsiz vaziyatdan chiqib ketishlari mumkin ojizligim uchun o’zimdan g’azablandim. Qanday bo’lmasin, ular o’zlarining “ramkalarini” saqlab qolishga harakat qilishadi, bu tur uchun eng muhimi, sinovga dosh berish, so’ngra har qanday biznesdan puxta tiklanish uchun vaqtincha nafaqaga chiqish. Stress-inhibitorlar dunyoni va u bilan bog’liq bo’lgan stresslarni falsafiy ravishda idrok etadilar. Ammo ular stressli vaziyatning sabablarini tushunishga tayyor emaslar, o’zlarini qazish, tashvishlar bilan shug’ullanmaydilar. Mayda-chuyda janjallar va shov-shuvlar bunday odamlarni muvozanatdan chiqarib yuboradi, ular bir joyga to’planib, umidsizlikka tusha olmaydilar. Ular “tasodifan harakat qilib ko’raylik” shiori ostida atrofdagi kichik stresslarni siqib chiqaradi va katta stresslar ularni qo’l va oyoq bilan bog’laydi, shuningdek, stressni inhibitörleri doimiy ravishda “hamma narsa yaxshi, chiroyli marquise” deb ko’rsatib berishgan. Ba’zan ular muammoni tubdan bitta zarbada hal qilish uchun shunchaki yelkalarini kesib tashlashadi, chunki bu ularning nuqtai nazari bo’yicha, tahlil qilmasdan yaxshiroqdir. Ko’pincha bunday uchun, bir qarashda, ekstremal vaziyatlarda sovuqqonlik va hal qiluvchi xatti-harakatlar uchun ushbu turdagi odamlar etakchilarga ko’tarilishadi.Turli xil stresslarga chidamli odamlarga stressda qanday yordam berishingiz mumkin? Stressga chidamli odamlar “O’zingizni torting, o’zingizni torting, siz bunga qodirsiz!” Ular ko’pincha bunday iboralarni o’zlari ishlatishadi. Stress tormozlari “Biz sabr qilishimiz kerak, boshlaylik, keyin ko’ramiz, biz yorib o’tamiz!” Iboralariga javob beradi. Ular qiyin ahvolda qolib, qo’l uzatishga tayyor bo’lganlarga xayrixohdirlar. Turg’un bo’lmaganlar “Kelinglar, yopishib olaylik, biz hiyla-nayrangdan chiqamiz, hayot bosqichma-bosqich yaxshilanadi!” Degan iboralardan o’zlariga keladi. Bu odamlar birlasha olmaydilar, ularga yordam va yordam kerak. Stressdan tayyorlangan odamlar “Keling, yana bir marta bosamiz, keyin u o’z-o’zidan ketadi, ko’p narsa qolmaydi, keyin biz buni unutamiz!” Degan iboralarga munosabat bildirishadi. Ko’rinadigan maqsad uchun – azobning oxiri – bu tur o’zini maksimal darajada siqib chiqarishga tayyor, ammo otning tumshug’i oldida bog’lab qo’yilgan sabzi bilan hiyla u bilan ishlamaydi. Shuningdek, stressni rivojlanishining oldini olishning universal usullari mavjud bo’lib, ularni barcha turdagi odamlar sinab ko’rishlari mumkin. 1) Ish tirikchilik va o’zini anglashni ta’minlashi kerak. Agar biron bir narsa bo’lmasa, ikkala belgi ham u yoqda tursin, unda ish stressning manbai bo’ladi. Vorkaxolizm – bu alkogolizmning yashirin shakli bo’lib, u hayotdan zavq olishni, dam olishni bilmaydi, shaxsiy hayoti yo’q yoki oilaviy jiddiy muammolarga duch kelmaydi, mehnat ekspluatatsiyasi orqasida boshqa sohalarda o’z qobiliyatsizligini yashirishga harakat qiladi. 2) Ishdagi hamkasblar hamfikrli odamlar bo’lishi kerak. Aks holda, har bir kishi ko’rpani o’ziga tortib oladi, biri hamma uchun ishlaydi, boshqasi bir xil pul uchun bosh barmog’ini uradi, biri ish odobiga rioya qiladi, boshqasi atrofdagilarni o’z xizmatkori deb biladi, biri haqiqiy bo’lmagan rejalar va muddatlarni belgilaydi, boshqasi esa doimo chiqib turing. Bunday munosabatlar to’sqinlik qiladi va stressga olib keladi. 3) Insonning shaxsiy va oilaviy hayoti ijobiy voqealar bilan to’ldirilishi kerak, odamlar. Kuchli “orqa” yo’q bo’lganda, do’stlar, sevimli mashg’ulot, odam ishdan qaytadigan joyi yo’q, ish kuni tugashi bilan yashash uchun hech kim yo’q. Bu hayotning barcha sohalarida talab qilinmaydigan tuyg’u tufayli stressni keltirib chiqaradi.
Manba:psycabi.net

Behruzbek.uz

Telegram kanalimizga obuna bo`ling !!!

A`zo bo`lish Yopish