Behruzbek.uz

Muvaffaqiyat sari yo'l…

Iste’dodsiz odamlar

Bugungi kunda barcha olimlar bir ovozdan iste’dodsiz odamlar yo’qligini aytmoqdalar. Har bir inson u yoki bu sohada o’zini namoyon qilish imkoniyatiga ega. Lekin nega ajoyib odamlar kam? Tadqiqotlarga ko’ra, butun insoniyat tarixida ularning atigi 400-500 tasi bor. Bu savolga javob berish uchun biz ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish usulidan foydalangan holda “qobiliyat”, “iste’dod”, “iqtidor” va “daho” kabi tushunchalarni tushunishga harakat qilamiz.

L.N.Bogolyubovning fikriga ko’ra, qobiliyat “bu unga ma’lum bir faoliyat bilan muvaffaqiyatli shug’ullanishga yordam beradigan individual xususiyatdir” [Bogolyubov LN va boshq. Inson va jamiyat. M., 2007]. Har bir inson tug’ilishidanoq qobiliyatiga ega, u qo’shiq aytish, matematik, rasm, adabiyot va h.k. Biroq, hamma ham biron bir sababga ko’ra o’z qobiliyatini rivojlantira olmaydi, aksincha, shunday bo’ladiki, ular o’zlarining bizneslaridan butunlay boshqacha ish qilishadi. Olim N.P.Dubininning g’oyasi ma’lumki, “har qanday odam, u qanchalik yorqin bo’lmasin, hayoti davomida miya unga taqdim etadigan imkoniyatlarning milliarddan biridan ko’prog’idan foydalanmaydi”. Natijada, tug’ma qobiliyatlar aniqlanmagan bo’lib qoladi va inson o’z hayotidan qoniqmaydi.

Qobiliyatlar faqat shaxsning bilim, ko’nikma va qobiliyatlari bilan chegaralanmaydi. Ular ba’zi bir faoliyat usullari va usullarini o’zlashtirishning tezligi, chuqurligi va kuchida uchraydi va ularni egallash imkoniyatini belgilaydigan ichki aqliy regulyatorlardir. Rus psixologiyasida qobiliyatlarni eksperimental o’rganishga eng katta hissa qo’shgan B.M. Teplov. U qobiliyat moyilliklardan rivojlanadi, bu esa o’z navbatida tug’ma va faoliyat jarayonida shakllanadi, deb ishongan: “… qobiliyat tegishli aniq ob’ektiv faoliyatdan tashqarida paydo bo’lishi mumkin emas” [Teplov B.M. Qobiliyatlar va iqtidorlilik // Shaxsiy tafovutlar psixologiyasi. M., 1982].

Har qanday faoliyat murakkab va ko’p qirrali. U insonning aqliy va jismoniy kuchiga har xil talablarni qo’yadi. Agar mavjud bo’lgan shaxsiy xususiyatlar tizimi ushbu talablarga javob bersa, unda inson faoliyatni muvaffaqiyatli va yuqori darajada amalga oshirishi mumkin. Agar bunday yozishmalar bo’lmasa, unda shaxs ushbu faoliyat turiga qodir emasligi aniqlanadi. Qolganlarning barchasi teng (tayyorlik darajasi, bilim, ko’nikma, qobiliyat, sarflangan vaqt, aqliy va jismoniy harakatlar), qobiliyatli odam kam qobiliyatli odamlar bilan taqqoslaganda maksimal natijalarga erishadi. Qobiliyatli kishining yuqori yutuqlari uning neyropsik xususiyatlarining kompleksi faoliyat talablariga muvofiqligi natijasidir. Shunday qilib, qobiliyatni inson shaxsiyatining xususiyatlarini sintezi sifatida aniqlash mumkin,

Ba’zan o’quvchilarning qobiliyatlari haqida ular faqat alohida, iqtidor yoki yaqinlashib kelayotgan iste’dod sifatida namoyon bo’lganda gapirishadi, bu to’g’ri emas. Iqtidor – bu ma’lum bir sohada odamning ayniqsa muvaffaqiyatli faoliyatini belgilaydigan va uni ushbu faoliyatni o’rganadigan yoki xuddi shu sharoitda bajaradigan boshqa shaxslardan ajratib turadigan bir qator qobiliyatlarning umumiyligi. B.M. Teplov iqtidorni “bu yoki boshqa faoliyatni amalga oshirishda katta yoki ozroq muvaffaqiyatga erishish imkoniyati bog’liq bo’lgan qobiliyatlarning sifat jihatidan noyob birikmasi” deb ta’riflaydi. Iqtidor yoki umumiy iqtidor – har qanday inson qobiliyatlarining rivojlanish darajasi, ularning rivojlanishi bilan bog’liq, ammo, shunga qaramay, ulardan mustaqil. Bu kabi kontseptsiya birinchi bo’lib 19-asrning o’rtalarida ingliz psixologi F. Galton tomonidan ishlab chiqilgan.

Iqtidor har qanday faoliyatda muvaffaqiyatni ta’minlamaydi, faqat shu yutuqqa erishish imkoniyatini beradi. Qobiliyatlar to’plamiga ega bo’lishdan tashqari, biron bir faoliyatni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun odam ma’lum miqdordagi bilim, ko’nikma va malakalarga ega bo’lishi kerak. Bundan tashqari, shuni ta’kidlash kerakki, iqtidorlilik maxsus bo’lishi mumkin – ya’ni bir turdagi faoliyat uchun iqtidor, va umumiy – ya’ni har xil faoliyat turlari uchun iqtidor. Ko’pincha umumiy iqtidorlilik maxsus bilan birlashtiriladi. Masalan, ko’plab bastakorlar boshqa qobiliyatlarga ega edilar: ular rasm chizdilar, she’rlar yozdilar va hk.

Iqtidor odatda ko’p qirralilikda namoyon bo’ladi va iste’dod bilan chegaradosh. Iste’dod – bu ma’lum bir faoliyat uchun qobiliyat, ijodkorlik sifatida namoyon bo’ladi. Faoliyatni bajarishda yuqori darajadagi ijodkorlik qobiliyatning xususiyatidir. Iste’dodni belgilaydigan shaxsiyat xususiyatlari ayni paytda xarakter xususiyatlariga ega, shuning uchun iste’dod qobiliyatlarni xarakterga yaqinlashtiradi.

“Iste’dod” so’zi “iste’dod” vazn o’lchovidan kelib chiqadi. Yangi Ahdda egasi “iste’dod” deb nomlangan tanga sovg’a qilgan uchta qul haqida bir masal bor. Biri iste’dodini erga ko’mgan, ikkinchisi uni almashtirgan, uchinchisi esa uni ko’paytirgan. Shuning uchun uchta ibora: u ko’mildi, almashdi va iste’dodini ko’paytirdi (rivojlantirdi). Muqaddas Kitobdan “iste’dod” so’zi majoziy ma’noda tarqaldi: Xudoning in’omi, uni e’tiborsiz qoldirmasdan yangi narsa yaratish va yaratish imkoniyati.

Iqtidorli odam o’z ishida yangi narsalarni yaratadi. Iste’dod dahoga yaqin, ammo unchalik ahamiyatga ega emas. Dahiy iste’dod rivojlanishidagi eng yuqori bosqichdir. Dohiy shaxsning ijodi jamiyat uchun tarixiy va majburiy ijobiy ahamiyatga ega. Dahiy va iste’dodning farqi shunchaki shaxsning iqtidorlilik darajasida emas, balki daho o’z faoliyati sohasida davr yaratganligidadir. Dahiyning birinchi tadqiqotchilaridan biri nemis faylasufi I. Kant edi. Aynan u quyidagi so’zlarga egalik qiladi: “Dahiy – bu o’z ijodi bilan bir she’riy davrni yopib, boshqasini ochadigan rassom” [Solovyova I.V. Iqtidorli bola. Sovg’a yoki jazo. SPb, 2009]. Shuning uchun daho psixologik hodisa emas, balki sotsiologik hodisadir. Dahiylar tomonidan yaratilgan ertami-kechmi “durdonalar” sifatida tan olinadi – ular doimo noyobdir, bir xil ijod. I. Kantning fikriga ko’ra, daho majburiy ravishda “sifat jihatidan yangi noyob ijodlarni yaratish, ilgari noma’lum bo’lgan ijod yo’llarini kashf etish” bilan bog’liqdir.

Qizig’i shundaki, “daho” so’zi qadimgi rimliklar mifologiyasida uchraydi, u erda u klanning ajdod xudosini belgilagan. Odamlar har bir odamda tug’ilishdan bunga ega ekanligiga ishonishgan, ba’zida ularning ikkitasi ham bor edi – yovuz va yaxshi daho. Dahiy odamning xulq-atvorini boshqaradi va uning qo’riqchisi vafotidan keyin er yuzida yuradi, deb ishonishgan. I. Kant bu ruh nafaqat insonni himoya qiladi, balki uni o’ziga xos g’oyalar bilan ilhomlantiradi deb hisoblagan. Shuning uchun, faylasufning ta’kidlashicha, asl va dahoning o’zi yaratuvchisi “bu g’oyalar unga qanday kelganini bilmaydi, balki ilhom bilan yaratadi”, bu yaxshi ruhning ko’rsatmasiga binoan. Bu o’ziga xoslik “ma’lum bir qoidaga amal qilish orqali o’rganilishi mumkin bo’lgan narsani yaratish qobiliyati emas, balki ma’lum bir qoida berilishi mumkin bo’lmagan narsani yaratish qobiliyati” Kant dahoning asosiy sifatini ko’rib chiqadi.

Biroq, potentsial daholar, genetiklar va o’zlarining imkoniyatlarini ro’yobga chiqargan taniqli daholar o’rtasida ulkan farq mavjud. Qandaydir tarzda e’tiborni jalb qiladigan darajada rivojlangan potentsial daholarning tug’ilish darajasi 1: 100000 tartib raqamlari bilan hisoblanadi. O’zlarining ijodi va qilmishlarini daho deb tan olish darajasiga, hatto oliy ma’lumot olish davrida ham amalga oshirilgan daholarning chastotasi 1: 10,000,000 ga baholanadi, bu 20-asr o’rtalarida yuzga yaqin daholarning mavjudligini anglatadi madaniyatli mamlakatlarning milliard aholisi [Efroimson VP Dahiylarning genetikasi. M., 2002].

Shunday qilib, adabiyotni o’rganish natijasida biz tez-tez chalkashib ketgan “iqtidorlilik”, “iste’dod”, “daho” tushunchalari aslida tabiatan farq qiladi degan xulosaga keldik. Iqtidorlilik olimlar tomonidan ma’lum (o’ziga xos iqtidor) yoki xilma-xil (umumiy iqtidorli) faoliyatga moyillik, qobiliyat, qiziqish, motivatsiya majmuasi sifatida tushuniladi. Iste’dod ijodiy iqtidor sifatida tushuniladi va daho qobiliyatni rivojlantirishning eng yuqori bosqichidir. Dohiy inson tsivilizatsiya tomonidan tan olingan noyob ijodlarni yaratadi, bu borada insoniyat orasida dahoning paydo bo’lishi juda kam uchraydigan hodisa.

Manba:tsutmb.ru