Behruzbek.uz

Muvaffaqiyat sari yo'l…

Biogenetik qonun

E. Gekkel 1866 yilda biogenetik qonunni shakllantirishga muvaffaq bo’ldi. Nazariyaning mohiyati shundan iboratki, ontogenez deb nomlangan shaxsning individual rivojlanishi filogeniya qonunlarining tezlashtirilgan takrorlanishi – butun bir tur evolyutsiyasi. Shaxs va turlarning rivojlanishidagi o’xshash o’xshashliklarni masshtabda psixologiya va pedagogik amaliyot bilan shug’ullanuvchi tadqiqotchilar, masalan, I. Xerbart ham o’tkazdilar. Aynan ular tarbiya bosqichlari madaniyat tarixining shakllanish bosqichlarini takrorlashi kerak degan fikrni ilgari surdilar.

Biogenetik qonunni yanada qo’llash

19-20-asrlarning boshlarida evolyutsion biologiya tushunchasi keng tarqaldi. Bu psixikaning rivojlanishini biogenetik qonun prizmasi orqali o’rganishni talab qildi. Ushbu pozitsiyani tanlagan psixologlar turlarning rivojlanishi (xususan, madaniy va tarixiy) va bola psixikasining shakllanishi o’rtasida kuzatilishi mumkin bo’lgan yozishmalarda turib olishdi. Tadqiqotchilar parallel davrlashtirishning bir nechta variantlarini keltirdilar.

Stern nazariyasi

Olim bolalik olti bosqichga bo’linadi deb ta’kidladi. Ushbu davrlar inson evolyutsiyasi davrlarini aks ettiradi.

Tug’ilgandan olti oygacha bo’lgan davrda bola pastki sutemizuvchilar bilan tenglashtiriladi. Uning ishlashida reflekslar, eng oddiy aqliy ustqurilishlar ustunlik qiladi.

Bir yilgacha bo’lgan davrda u yuqori sutemizuvchilar ontogenez bosqichiga o’tadi. Faoliyatning taqlid qilish va tushunish kabi muhim jihatlari allaqachon rivojlangan.

Faqat o’n uchinchi oydan boshlab tarixiy bosqichlarga mos keladigan to’g’ridan-to’g’ri inson taraqqiyoti boshlanadi:

  • ikki yoshdan etti yoshgacha – ertaklar, o’yinlar. Olim bu bosqichni ibtidoiy davrlar bilan belgilaydi;
  • 7-10 yosh – qadimiylik;
  • o’rta maktab – nasroniylik;
  • balog’at davri, bunda zamonaviylik bilan parallellik o’rnatiladi.

Boshqa tomondan, Stern rivojlanish kontseptsiyasini taklif qildi, mezon sifatida oziq-ovqat olish usullarini tanladi. Shunday qilib, 5 yoshgacha bo’lgan yosh yig’ilish istagi bilan tavsiflanadi. 12 gacha bo’lgan bosqich – ov qilish. Cho’ponlik 14 yillik yuqori chegarasi bilan belgilanadi. Qishloq xo’jaligi 16 yilga to’g’ri keladi. 20 yoshgacha – sanoat va savdo.

Rekapitulyatsiya nazariyasi

G.S.Xoll ham biogenetik qonundan boshlandi. Uning asosida rekapitulyatsiya nazariyasi yaratildi.

Olimlar tomonidan taklif qilingan konsepsiyaga ko’ra, bolaning aqliy rivojlanishi irsiyat yoki turning evolyutsion harakati bilan belgilanadi. Turlarning rivojlanishining eng muhim bosqichlari muntazam ketma-ketlikda takrorlanadi, bu esa hech qanday sharoitda buzilmaydi.

Jamoa nazariyasi

E. Torndike, shuningdek, ontogenez ma’lum darajada filogeniyani takrorlaydi, deb hisoblagan. Uning fikriga ko’ra, foydali xususiyatlar shaxsning ehtiyojlariga muvofiq tanlanadi va ko’paytiriladi. Bu shuni anglatadiki, elementlarning tarkibi va ketma-ketligi atrof-muhitga moslashish zarurligidan kelib chiqadi.

Muvofiqlik tushunchasi

Bir guruh olimlar inson va turlarning rivojlanish mantig’iga o’xshashlik qildilar. Tadqiqotchilar eng sodda umumlashtirilgan shakllardan murakkab va turlicha shakllarga o’tishning umumiy tendentsiyasini ko’rib chiqdilar.

Biogenetik qonunni pedagogikada qo’llash

Gekkel kontseptsiyasining izdoshlari g’oyani pedagogika muammolarini hal qilishga moslashtirdilar.

Shunday qilib, o’qitishda ma’lum bir davrda bolada arxaik xulq-atvor shakllari va fikrlash tarzidan xalos bo’lish talab etilardi. Shunday qilib, pastki (hayvon) instinktlar chetlashtirildi, undan o’yin davomida xalos bo’lish kerak edi.

Instinktlarni yo’q qilish g’oyasini taklif qilgan Xol K. Groosga qarshi chiqdi. Odamlar va hayvonlar o’yinlari bo’yicha tadqiqotlar olib borgan olimning fikriga ko’ra, o’yinning biologik mohiyati xatti-harakatlarning arxaik naqshlaridan xalos bo’lmaslikdir. Uning vazifasi kelajakda ishlash uchun asos bo’ladigan ko’nikmalarni shakllantirishdir.

Biogenetik qonunni asoslash uchun psixologiya va pedagogika etnografik va arxeologik tadqiqotlarda olingan ma’lumotlar bilan bolalar rivojlanishi faktlarini o’zaro bog’lashga urindi.

Masalan, bolaning tafakkuri ibtidoiy qabilalarning mantiqiygacha bo’lgan aqliy faoliyati bilan taqqoslangan. Bolalarning rasmlari ham petrogliflar bilan taqqoslandi. Oxirgi parallel bolalar uchun adabiyotni tasvirlash tamoyillari uchun asos bo’ldi. Ibtidoiy formalistik tendentsiyalar bolalar kitoblarida va ko’rgazmali qurollarda paydo bo’la boshladi.

Bolaning aqliy rivojlanishi evolyutsiya prizmasidan kelib chiqadigan nazariyalarning rivojlanishi psixologlar va o’qituvchilar ushbu masala bilan bog’liq muhim faktlar bazasini to’plaganligiga yordam berdi. Atavizmlar, evolyutsion va madaniy-tarixiy parallelliklarni o’rgangan.

Biroq, ushbu yondashuvni oqlashda spekulyativ xulosalar ustun keldi. Ushbu nazariyaning to’g’riligi uchun etarli dalillar bazasini ta’minlash uchun qat’iy ilmiy usullar etarli emas edi.

wikium.ru

Behruzbek.uz

Telegram kanalimizga obuna bo`ling !!!

A`zo bo`lish Yopish