Behruzbek.uz

Muvaffaqiyat sari yo'l…

Himoyalash usuli sifatida psixologiyada almashtirish

Almashtirish – bu o’z psixikasini himoya qilish usullaridan biridir. Boshqa usullar singari, bu usul ham stressli vaziyatlarning psixikaga salbiy ta’sirini kamaytiradi.

Har birimiz vaqti-vaqti bilan ushbu texnikadan foydalanamiz. Masalan, ba’zilari salbiy hissiyotlarni o’chirish, idishlarni sindirish uchun, boshqalari yaqinlariga baqirishadi. Agar birinchi holatda odam hech kimga zarar etkazmasa, ikkinchisida almashtirish mexanizmi boshqalarga o’ta salbiy ta’sir qiladi. Uni boshqacha tarzda almashtirish mumkinmi?

“Almashtirish” atamasi haqida batafsil

Bu psixologik himoya turlaridan biri bo’lib, unda sub’ekt o’z reaktsiyalarini eng qulay ob’ekt bilan sodir bo’layotgan narsalarga o’tkazadi. Ikkinchi variant – qabul qilinmaydigan harakatni mos keladigan bilan almashtirish. Boshqacha qilib aytganda, bu hodisa joy almashtirish yoki siljish deb nomlanadi.

Psixologlar va faylasuflar ko’p yillar davomida ushbu hodisani o’rganmoqdalar. Tadqiqot yillarida ushbu atama ko’plab talqinlar bilan to’lib toshgan. Shunday qilib, ushbu masalaga katta e’tibor bergan Freydning fikriga ko’ra, o’rnini bosish – bu harakatlarni so’zlar bilan, erishib bo’lmaydigan ob’ekt bilan, yanada qulayroq bilan almashtirishni o’z ichiga olgan psixologik jarayon.

Freyd ushbu kontseptsiyani turli sohalarda qo’llagan. Eng yorqin tasvirlardan biri bu orzulardir. Psixoanalit tushda ko’rgan narsalar ong ostida yashiringan ma’lumotlarning aksi ekanligiga ishongan. O’zgartirish, shuningdek, birinchi qarashda psixologiya bilan bog’liq bo’lmagan hodisalarni, masalan, ko’rgazmachilikni tushuntirdi.

O’zgartirish turlari

Tadqiqotchilar almashtirishni ikkita asosiy turga ajratadilar – ob’ekt o’zgarishi va almashtirishga ehtiyoj.

Ob’ekt o’zgargan taqdirda, odam hech qanday ahamiyatga ega bo’lmagan narsalarga salbiy his-tuyg’ularni chiqaradi. Masalan, talaba uning harakatlarini qadrlamagan o’qituvchidan g’azablanadi va u o’qitadigan intizom bo’yicha daftarni yirtib tashlaydi.

Ehtiyojlarni almashtirish boshqacha tarzda amalga oshiriladi. Masalan, ixlosmand filatelist tobora ko’proq vaqtni markalarni yig’ish va ularni hayratga solish bilan o’tkazadi, shu bilan birga uning sevimli xotini va farzandlariga vaqt qolmaydi. Bunday vaziyatda ustuvorliklar va qadriyatlar tubdan o’zgaradi.

Shuningdek, almashtirish quyidagilarga bo’linadi.

  • Amallarni harakatlar bilan almashtirish. Misol uchun, bir kishi uni bezovta qilgan kishi bilan janjallashishni xohlaydi, aksincha u idishlarni uslubiy ravishda sindira boshlaydi.
  • So’z o’rniga harakatlarni tanlash – salomlashish kabi qo’l berib ko’rishish.
  • Amallar so’zlar bilan almashtiriladi – janjal o’rniga janjal.
  • Sublimatsiya. Himoyalashning ushbu yondashuvi bilan ichki zo’riqish halokatli energiyani qandaydir foydali harakatga yo’naltirish orqali olib tashlanadi.

O’zgartirish mexanizmi qanday ishlaydi?

Almashtirish printsipi faollik, harakatlanish zarurati bilan chambarchas bog’liq. Temperament muhim rol o’ynaydi.

Almashtirish mexanizmi qanchalik rivojlangan bo’lsa, odam shunchalik faol bo’ladi. Salbiy his-tuyg’ulardan xalos bo’lish uchun odamlar sport bilan shug’ullanishadi va shu bilan harakatga bo’lgan ehtiyojni qondirishadi. Ikkinchi variant – ijtimoiy guruhning (sinf, maktab, fakultet, mehnat jamoasi) ijtimoiy hayotida faol ishtirok etish.

O’zgartirishga ehtiyoj yuqori bo’lgan odamlar ko’pincha etakchiga aylanishadi, o’zlarini yutib olishadi va hokimiyatga ega bo’lishadi. Biroq, bunday shaxslarning aniq kamchiliklari tajovuzkorlik, qattiqqo’llik hujumlari, masalan, rejalarni buzish, muhim masalada muvaffaqiyatsizlikka olib keladi. Odamlar boshqalarga zarar etkazishga qat’iy qaror qilmaydilar. Ularning asosiy vazifasi – o’zlarining stresslaridan xalos bo’lish.

wikium.ru