Bolaning rivojlanishida qaysi davrdan boshlab psixika haqida gaplashish mumkin?

Bolaning aqliy rivojlanishi prenatal davrdan boshlanadi. Aynan shu vaqtda aqliy jarayonlarning asosiy xususiyatlari shakllandi. U yoki bu belgi xususiyati meros bo’lib o’tganligini yoki rivojlanishning dastlabki bosqichlarida shakllanganligini aniqlash qiyin. Ona va tug’ilmagan bola bitta organizmdir. Shuning uchun onaning boshidan kechirgan tajribalarni bola ham ma’lum darajada boshdan kechiradi. Chaqaloq tug’ilganda, u o’zi uchun juda g’ayrioddiy sharoitlarga duch keladi. Endi ko’kragiga birinchi qo’shilishning ahamiyati haqida juda ko’p narsa yozilgan va gapirilgan. Boshqa narsalar bilan bir qatorda, bu dunyodagi asosiy ishonch shakllanadigan aqliy rivojlanishning eng muhim daqiqalaridan biridir. Bola uchun dunyo do’stona hodisa sifatida baholanishi mumkin, u bilan ishonchli aloqada bo’lish, uning resurslaridan foydalanish va uni o’zgartirish mumkin. Va teskari, bola dunyoni dushmanlik muhiti deb bilishi mumkin, bu erda hamma noma’lum narsa tahdid bilan to’la. Bunday bolalar darhol ko’rinadi. Ular siqib chiqarilishi, qulga aylanishi mumkin, mudofaa tajovuzi bo’lishi mumkin. Dunyoga bo’lgan asosiy ishonch butunlay onaga va uning bolaga bo’lgan munosabatlariga bog’liq.

Massaj va suv muolajalari, boshqa narsalar qatori, chaqaloqqa tana tuzilishini tushunishga yordam beradi. Biroz vaqt o’tgach, faol motor faolligi, keyinchalik katta vosita qobiliyatlari rivojlanadi. Bularning barchasi kosmik tasavvurlar uchun juda muhimdir.

Bolalarda onaning bolaga noto’g’ri munosabati tufayli ko’plab kasalliklar shakllanadi. Bu vegetativ-qon tomir distoni, yurak og’rig’iga shikoyatlar, ob’ektiv tibbiy tadqiqotlar bilan tasdiqlanmagan allergiya, astma har doim ma’lum psixologik asosga ega. Umuman olganda, har qanday kasallik bola yashaydigan muhit bilan bog’liq.

– Siz onaning roli haqida gapirdingiz, ammo otaning o’rni qanday?

Biz ota va bola haqida qancha gaplashamiz? Uning oiladagi o’rni qanday? Afsuski, ko’pincha u faqat pul olib kelishi kerak, qolganlari muhim emas degan fikrga duch keladi. Ko’pgina otalar bu bilan cheklanib qolishadi, shuning uchun oddiygina oiladagi asosiy roldan voz kechishadi. Yuz marta aytib berishdan ko’ra, bir marta namoyish qilish yaxshiroq ekanligi azaldan ma’lum bo’lgan. O’g’il bola uchun hayotiy namuna juda muhimdir, lekin qizga otaga ham ehtiyoj bor. Ota qizining nazarida erkakning qiyofasi. Ko’pincha, allaqachon kattalar bo’lgan, otalari bir vaqtning o’zida o’zlarini tarbiyadan chetlashtirgan qizlar, shaxsiy hayotlarini tartibga sola olmaydilar. Umuman olganda, bola oilaviy rollar haqida tasavvurga ega bo’lishi uchun unga to’liq oila kerak.

– Siz atrof-muhitning psixikaning rivojlanishiga ta’siri haqida gapirdingiz, misol keltira olasizmi?

Vaziyatni tasavvur qiling: yangi toza kombinezon kiygan bola ko’chaga chiqib, ko’lmakka yuzi bilan yiqilib tushdi. Kompleksning hammasi loy bilan qoplangan. Ko’p narsa onaning bunday odatiy vaziyatda o’zini tutishiga bog’liq. Onam bolasiga shoshilish, qaxramonlik bilan uni ko’lmakdan ko’tarish, ro’molcha bilan o’chirish uchun qichqirishi mumkin. Va kelajakda bolada onasi uni yana qutqarguncha kutishdan boshqa iloj yo’q. 10 yildan so’ng, bunday ona uni psixologga olib boradi va u hech narsa qilishni xohlamasligidan shikoyat qiladi.

Agar onasi bolani ta’na qila boshlasa, uni sustkashlikda, mas’uliyatsizlikda va barcha baxtsizliklarda ayblasa, bola o’zida noxush holatdan tashqari, o’zini ham aybdor his qiladi. Va shunga o’xshash keyingi holatlarda bu tuyg’u yanada kuchayadi. Natijada somatik kasalliklarni kuchaytirishi mumkin bo’lgan ayb kompleksi paydo bo’ladi.

Ba’zi onalar chaqalog’i bilan nima bo’lishiga ahamiyat bermaydilar. Agar u ko’lmakka tushib qolgan bo’lsa, bu uning ishi, ammo onamning oldida muhimroq narsalar bor. Bunday holda, bola tashlandiq, tashlandiq, keraksiz bo’lib o’sadi, hatto “farovon” ko’rinadigan oilada ham.

Va nihoyat, bolalar hali ham hamma narsani qilishga qodir emasligini tushunadigan ota-onalar bor. Kir yuvish mashinasidagi tugmachani bosib, kombinezalarini yana bir marta yuvish ular uchun qiyin emas. Agar bola xavotirga tushsa, uni quchoqlashadi, tinglashadi, lekin bundan fojia yoki qahramonlik qilmaydilar.

– Bolalarning g’azabi haqida nima deya olasiz?

Hayotning birinchi yilining oxiriga kelib, bola ota-onalarning xatti-harakatlarini asta-sekin nusxalashni boshlaydi. Masalan, onaning yoqimsiz holatga munosabati qanday? Agar u bir yoshli bolakayning huzurida eriga g’azablantirsa, u odamlarning xohlagan narsasiga shu tarzda erishishini tushunadi. Va o’z vaqtida, bola bu usulni o’zi qo’llashi mumkin.

Bolalar dunyo bilan, xususan, bu bilan o’zaro munosabatlarning turli usullarini sinab ko’rishadi. Bunga to’g’ri munosabatda bo’lish juda muhim: unga baqirmang, uni erdan ko’tarmang, shuningdek, uning istaklarini darhol bajarishga shoshilmang. Siz shunchaki odamga tashqi dunyo bilan o’zaro aloqaning ushbu usuli qabul qilinishi mumkin emasligini tushuntirishingiz kerak. Agar u qichqirsa, baqirsin. U o’rnidan turadi, odatdagidek so’raydi – xohlagan narsasini oladi.

– Bolalik qo’rquvi qayerdan paydo bo’ladi?

Bolalarning qo’rquvi har doim oilaviy muammolarning litmus sinovidir. Ular bolalar dunyoga bo’lgan ishonchni yo’qotganda paydo bo’ladi. Qo’rquv mantiqsiz, bolaga ularni tushuntirish qiyin. O’zingizni bolaning o’rniga qo’ying, his eting: xonamdagi bu noma’lum dahshatli zulmat va men u erda. Va bu dunyo dahshatli, dahshatli. Men uni boshqara olmayman, menga biron bir xavf yaqinlashayotganini ko’rmayapman. Agar bola o’ziga topshirilsa, onadan hissiy yordam olmasa, unda qo’rquv shakllanadi va kuchayadi.

– Bolani jazolash kerakmi?

Jazo zarur element bo’lib, bolalarni tarbiyalashda shunchaki qochib bo’lmaydi. Ammo jazoning mohiyati shunday bo’lishi kerakki, bola uning noto’g’riligini tushunishi kerak va u hozirgina ko’rsatgan xatti-harakati qabul qilinishi mumkin emas. Ota-onalar jazoni qanday shaklda belgilashlarini ular hal qilishlari kerak. Eng muhim savol: bu bola uchun yaxshimi yoki yomonmi? Masalan, bola aybdor va siz uni burchakka qo’yasiz. Siz bu bilan unga zarar yetkazdingizmi? Yo’q. U burchakda turadi, u zerikadi, o’yinchoqlar yo’q, o’ylash uchun imkoniyat bor.

Bola allaqachon ongli yoshga kirganda, siz uni qilgan xatosini tuzatishga jalb qilishingiz kerak. Deylik, u gulzorni sindirib tashlagan va endi butun qavat ifloslangan. U supurgi, latta olib polni artib olsin. Agar u yarim xonani erga surtib qo’ysa, bu yaxshi, lekin u xatosini to’g’irlaydi.Bu yo’l bilan biz bolani javobgarlikni o’z zimmamga olishga o’rgatamiz.

Ota-ona tarbiyasi o’zaro jarayonmi?

Albatta! Bundan tashqari, bola tarbiyasi ota-onalarning o’z-o’zini tarbiyalashidan boshlanadi. Agar bolaga oilada mutlaqo teskarisini ko’rsa, nima qilish mumkin va mumkin emasligini tushuntirishdan nima foyda? Ota-onalar unga ko’rsatma berishadi, to’g’ri so’zlarni aytishadi, lekin ularning xatti-harakatlari bu so’zlarga mos kelmaydi. Bola bu nomuvofiqlikni mukammal ko’radi va ona va otaga bo’lgan ishonchini yo’qotadi. Va u aynan ota-onalar kabi harakat qiladi.

Agar farzandlarimiz yaxshi bo’lishini istasak, o’zimiz ham yaxshi bo’lishimiz kerak.

Bolalar bizga eng muhim narsalarni – sevgi, e’tibor, kuzatishni o’rgatadilar. Ularga har bir kun bilan yangicha munosabatda bo’lishga o’rgatiladi. Shuning uchun bolalar bilan muloqot insonni o’zgartiradi. Agar biz bolaga qalbimizni ochib, u bilan muloqot qilsak, biz baxtli bo’lamiz. Onalikda o’zini topgan onalar darhol ko’rinadi. Hech qanday ish yoki yuqori lavozim bu tuyg’uni bermaydi. Gedonizm, yangi zavqlarga abadiy intilish – bu o’lik yo’l. Har qanday tajriba zerikarli. Farzandingizning o’sib-ulg’ayishini tomosha qilish, unga quvonch baxsh etish, u bilan bu dunyoni kashf etish, haqiqatan ham baxtdir.

– Bolaning rivojlanishida eng muhim narsa nima?

Sevgi – bu bolaning uyg’un rivojlanishida ajralmas omil. Mehribon ona har doim chaqalog’iga yordam berishga harakat qiladi. Uning psixologiya bo’yicha maxsus bilimlari bo’lmasligi mumkin. Agar u ularga kerak bo’lsa, ularni topadi. U chaqaloqni baxtli, sog’lom va mustaqil bo’lib o’sishi uchun hamma narsani qiladi. Siz bolani tarbiyalash va rivojlantirishda biz intilayotgan maqsadni tushunishingiz kerak. Axloqiy va axloqiy jihatlarni hisobga olmasdan, ota-onalarning asosiy vazifasi bolani tashqi muhitga moslashishga, ya’ni mustaqil bo’lishga o’rgatishdir. U qo’rquv bilan o’zi kurashishi, hayotni, shuningdek, ijodiy, ma’naviy ehtiyojlarni qondira olishi, hayot oldiga qo’yadigan vazifalarni hal qilishi kerak. U mustaqil ravishda harakat qila oladimi yoki yo’qmi, bu bola rivojlanishidagi eng muhim mezondir. Agar iloji bo’lsa va biz bolada axloqiy qadriyatlarni tushunishni singdirsak, demak, biz o’z maqsadimizga erishdik. Va endi u dunyoni yaxshi tomonga o’zgartirishga qodir.

Manba:mm2.ru

Maqola haqidagi fikrlaringizni yozib qoldiring !
19-maktab 9-"D" sinf o`quvchisi. Behruzbek.uz saytining ADMINI . Bo'lajak bloger va dasturchi.

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

+ 33 = 39